کشف مولکولهای آب توسط رصدخانه سوفیا
ماه خشک نيست!
رضا ماهمنظر- منجم و مروج علم
حدود 410 سال قبل، زمانی که «گالیله» با تلسکوپ دستساز خود به سمت ماه نگاه کرد، دیدن لکههای تیرهرنگ با سطوح مسطح او را به اشتباه انداخت. «گالیله» تصور میکرد که این لکههای وسیع در اصل ذخایر آب هستند و به همین دلیل نام دریا را بر آنها گذاشت. اما با پیشرفت دانش و رصدهای پیدرپی مشخص شد که سطح ماه نهتنها دریا ندارد، بلکه اتمسفری نیز ندارد تا میزبان آب مایع و باد و باران باشد. در سال 1969 زمانی که انسان برای اولینبار قدم بر سطح ماه گذاشت، جهانی خشک و خالی از هرگونه نشانههای زیستپذیری را یافت و آب یکی از مهمترین نشانههای زندگی بود که در سطح ماه وجود نداشت. حدود
500 کیلوگرم از خاک سطح ماه به زمین آورده شد و تمام نمونهها خالی از مولکولهای آب بودند. با این حال اشتیاق بشر برای سکونت در همسایه آسمانیاش، دانشمندان را به جستوجوی دقیقتری واداشت و در کمال ناباوری نتایج جدید برخلاف آن چیزی بود که تا پیش از آن تصور میشد. با وجود اینکه ماه همچون زمین در فاصله مناسبی از خورشید و در اصطلاح در کمربند حیات منظومه شمسی قرار دارد، اما گرانش ضعیف ماه که در حدود یکششم زمین است باعث میشود مولکولها بهراحتی با اندک گرما از سطح ماه فرار کنند. گرما در حقیقت انرژی جنبشی مولکولهاست و در نتیجه با گرمشدن سطح ماه، مولکولها به جنبش درآمده و بهراحتی از سطح ماه میگریزند و در نتیجه ماه نمیتواند میزبان اتمسفری پایدار باشد. از دیگر سو ماه هسته مذابی ندارد و در نتیجه میدان مغناطیسی فعالی وجود ندارد تا همچون زمین مانع برخورد ذرات باردار به سطح ماه شود. این ذرات باردار که بیشتر هستههای اتم هیدروژن و هلیم هستند، با برخورد با ملکولهای گازی سطح ماه، همچون بازی بیلیارد مولکولها را پراکنده میکنند یا به آنها واکنش شیمیایی میدهند؛ در نتیجه ماه در داخل تلسکوپها شبیه یک تختهسنگ برهنه و خالی از اتمسفر به نظر میرسد. نبود جو باعث شده که در آفتاب دما به بیش از صد درجه سانتیگراد افزایش یابد و همزمان در سایه ناشی از همان آفتاب، دما به منفی 60 درجه کاهش یابد. این اختلاف دمای شدید، یکی از بزرگترین چالشهای سکونتپذیری در ماه است. اما در زمین بهدلیل وجود گرانش و میدان مغناطیسی ناشی از هسته مذاب و فعال، اتمسفری پویا و زندگیبخش از سطح آن محافظت میکند و علاوه بر اینکه مانع برخورد اجرم فضایی با سطح میشود، با ایجاد فشار هوا کمک میکند تا مولکولهای آب با جذب گرما از حالت جامد به حالت مایع درآمده و دریاها و اقیانوسها را تشکیل دهند. حال آنکه اگر در سطح ماه یک تکه یخ را گرم کنیم، سریعا از حالت جامد به گاز تبدیل میشود و در اصطلاح علمی تصعید صورت میگیرد. پس اگر دنبالهدارهای فضایی -که در حقیقت کوههای یخی بزرگی هستند که به دور خورشید گردش میکنند و گاهی با سیارات برخورد میکنند- با سطح ماه برخوردی داشته باشند و ذرات یخ را در سطح ماه پراکنده کنند، باز هم نمیتوان امیدی به پایداری یخ در سطح ماه داشت. البته در عمق دهانههای برخوردی و بهخصوص آنهایی که در عرضهای شمالی و جنوبی ماه قرار دارند و عملا تابش خورشید هیچگاه به عمق آنها راه نمییابد، داستان کمی متفاوت است و میتوان امید بیشتری برای یافتن ذرات یخ داشت. به بیان سادهتر، در این عرضها خورشید ارتفاع کمی از افق دارد و درون گودالهال عمیق هیچگاه نور خورشید تابش نمیکند. در نتیجه این مکانها همیشه سرد هستند و دمای آنها از منفی 60 درجه سانتیگراد تجاوز نمیکند. همین موضوع باعث شد تا دانشمندان از سال 2008 به مدت 10 سال به کاوش این مناطق بپردازند و سرانجام در سال 2018 نشانههای جذابی از حضور تودههای قابل توجهی از یخ را در این مکانها بیابند. اما در مطالعه اخیر ناسا با کمک تلسکوپ سوار بر هواپیمای سوفیا که در طیف فروسرخ فعالیت میکند، موفق شده است مولکولهای آب را در سطح ماه تشخیص دهد. نشانههای یافتشده با استفاده از این تلسکوپ تأیید میکند که آب بیش از آنچه تاکنون تصور میشد در قسمتهای گرمتر ماه که در معرض تابش نور خورشید است و تنها در عمق چند سانتیمتری خاک وجود دارد. این مطالعه در نزدیکی یکی از دهانههای برخوردی ماه به نام دهانه کلاویوس (Clavius Crater) که یکی از بزرگترین دهانههای قابل مشاهده از زمین است، صورت گرفته و مولکولهای آب (H2O) را به صورت پراکنده شناسایی کرده است. نکته درخور توجه آن است که اندازهگیریهای انجامشده میزان آب در عرضهای جنوبی را بیش از عرضهای شمالی ماه نشان میدهد. به بیان دیگر آب در این قسمتها به صورت رطوبت منجمد در میان ذرات خاک و حفرههای میکروسکوپی سنگها محبوس شده است. جالب اینجاست که مشاهدههای قبلی سطحی از هیدروژن را نشان میداده، اما قادر به تشخیص بین آب و ماده شیمیایی مشابه آن (OH) نبود. اما رصدخانه هوایی سوفیا با مطالعه اختصاصی طول موج فروسرخ انتشاریافته از آب، نشان داد این منطقه از ماه دارای آب در غلظتهای ۱۰۰ppm تا ppm412 است که تقریبا برابر با یک بطری کوچک آب در یک مترمکعب از خاک ماه است. «کیسی هانیبال» از مرکز پرواز فضایی گادارد ناسا درباره این کشف تازه خاطرنشان کرد: «پیش از مشاهدههای سوفیا، ما میدانستیم که نوعی هیدراتاسیون وجود دارد، اما ما نمیدانستیم که در صورت وجود، شامل چه میزان مولکول آب خواهد بود و آیا به اندازه نوشیدن یا استفاده بهداشتی هست یا خیر». همچنین «پل هرتز» سرپرست بخش اخترفیزیک ناسا هم در این زمینه گفت: «ما در گذشته نشانههایی داشتیم که H2O ممکن است در قسمت روشن ماه وجود داشته باشد. اکنون میدانیم که چنین چیزی واقعا وجود دارد. این کشف درک ما را از سطح ماه به چالش میکشد و پرسشهای درخور توجهی را درباره منابع مربوط به کاوش در اعماق فضا ایجاد میکند». منبع احتمالی این آب بسیار مورد بحث است. به اعتقاد برخی از دانشمندان، همچون سیاره زمین در میلیاردها سال قبل، برخورد دنبالهدارها و ریزگردهای سرگردان فضایی که در ساختار خود مولکولهای آب را مبحوس کردهاند میتواند یکی از دلایل وجود آب در این مناطق باشد. اما به اعتقاد برخی دیگر، توفانهای خورشیدی که دارای ذرات باردار هیدروژنی هستند، در واکنش با عناصر شیمیایی موجود در سنگ بستر ماه که غنی از سیلیس و اکسیژن است، میتوانند تولید مولکولهای آب کنند. با این حال هر دو این موارد بسیار مورد بحث است. شاید یک بطری کوچک آب در یک مترمکعب میزان زیادی به نظر برسد، اما جالب است بدانید که خاک صحرای بزرگ آفریقا که جزء خشکترین مناطق کره زمین محسوب میشود، صد برابر مرطوبتر از این مقدار است! میتوان اینطور گفت که برای پرکردن یک بشکه صدلیتری آب در سطح ماه، نیاز به تخریب یک کوه داریم. ارزش این اکتشاف از این جهت قابل توجه است که سکونت انسان و ایجاد پایگاه در ماه را نسبت به گذشته تسهیل میکند، اما مشکلات جدیدی را نیز به همراه خواهد داشت. به گفته «جاکوب بلیچر» دانشمند ارشد اکتشاف در اداره مأموریت اکتشاف و عملیات انسانی ناسا و از دانشمندان این پژوهش، «وجود آب به میزان کافی برای کاوشهای آینده در سطح ماه و برای حضور پایدار انسانی اهمیت دارد. این موضوع همچنین باعث کاهش قابل توجه هزینه کاوشهای آینده خواهد شد و باید دید پژوهشهای آینده چقدر در کشف آب کمک خواهند کرد. میتوان گفت در مناطقی که نور خورشید و تولید انرژی در دسترس خواهد بود، به راحتی به ذخایر آب نیز دسترسی خواهیم داشت و دیگر نیاز به ارسال آب از زمین یا سفرهای صدها کیلومتری در سطح ماه برای تأمین چند لیتر آب نخواهد بود. البته کاربردهای آب بیش از تأمین نیاز زیستی فضانوردان یا شستوشوی روزانه خواهد بود. به کمک تجزیه ساختارهای شیمیایی آب میتوان انرژی سوخت پاک و کمهزینه ماشینهای هیدروژنی را تأمین کرد. همچین گلخانههایی تأسیس کرد تا تولید اکسیژن و حتی غذای مصرفی فضانوردان را تسهیل کنند. این موضوع در کنار این مطلب که میتوان آب را همچون ایستگاه فضایی در چندین نوبت بازیابی و مصرف کرد، میتواند امید بیشتری برای سکونت فضانوردان و گروههای انسانی طولانیمدت در سطح ماه باشد. با این حال کماکان استخراج آب در ماه سخت و پرهزینه به نظر میرسد و میتوان انتظار داشت که آب در ماه از طلای هموزنش در زمین گرانتر باشد. نتایج این پژوهش در آخرین شماره نشریه Nature Astronomy به چاپ رسیده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.