علم در ایران باستان
ثبت جهان در سنگنگارهها
عبدالرضا ناصرمقدسی.متخصص مغز و اعصاب
ایران مملو از هنرهای صخرهای است. فقط منطقه تیمره بهتنهایی مساحت بسیار بزرگی از این سنگنگارهها را به خود اختصاص داده است. اگرچه به صورت پراکنده این نمادها را بررسی کردهاند؛ اما هنوز هیچ فرهنگ جامعی از این اولین طلیعههای هنری و فرهنگی انسان در فلات قاره ایران تألیف نشده است. البته باید توجه داشت با توجه به اینکه اکثر این هنرهای صخرهای به حال خود رها شده و در معرض تخریب و نابودی هستند، اگر عجله نکنیم دیگری چیزی برای ثبت و پژوهش باقی نخواهد ماند. مثل بسیاری دیگر از گنجینههای فرهنگی ما متأسفانه هیچ تلاشی برای حفظ این آثار بسیار مهم صورت نگرفته است. آنچه این جستار کوتاه بنا دارد درباره آن صحبت کند، نگاهی به بارقههایی است که خود را در این سنگنگارهها نشان داده و میتواند بهنوعی از پایههای تلاشی تلقی شود که بعدها بهعنوان نگاه علمی خوانده میشود. البته باز باید تأکید کرد اینگونه نیست که ما مطلبی علمی در این سنگنگارهها پیدا کنیم؛ بلکه فقط شاهد نگاه این انسانها به جهان هستیم و توجه کنیم که همین نگاه و پیرایش آن است که خیلی بعدها نام مشاهده علمی را به خود میگیرد. درست است که این سنگنگارهها بههیچوجه اولین مشاهدههای انسان از جهان محسوب نمیشوند؛ اما باید اذعان کرد که از اولین نشانههای ثبت این مشاهده در کل گونههای سرده هومو به حساب میآیند. اولین مشاهده جهان به خیلی وقت پیش از این بازمیگردد. وقتی که با ایجاد سرده هومو رشدی درخورتوجه در مغز اتفاق افتاد و سبب شد که گونههای این سرده بتوانند معنایی فرای دیدن صرف در آنچه مشاهده میکنند، بیابند؛ اما شاید چیزی بیش از دو میلیون سال طول کشید تا این سرده قادر شود که آنچه را میبیند ثبت کند؛ بنابراین زمان کسب این توانایی باید بسیار مورد توجه قرار گیرد. اینکه چه خصلتی سبب شد که انسان این توانایی را پیدا کند، موضوع مهمی است که تاکنون مورد بحث قرار نگرفته است. البته در این جستار ما به این لوازم و امکانات شناختی کاری نداریم. فقط میخواهیم به نفس موضوع یعنی شروع گسترده ثبت آنچه در جهان دیده میشود، نگاه کنیم و توجه کنیم که ثبت مشاهدات، یک اتفاق بزرگ در پیدایش بستری است که هزاران سال بعد به ایجاد درک علمی کمک بسیاری میکند. توجه داشته باشیم که ثبت مشاهدات با هنر صخرهای که در اینجا نیز مورد بحث قرار میگیرد، متفاوت است. بسیاری از آنچه در هنر صخرهای به ترسیم آمده، نمادهای انتزاعی بوده که هنوز ما درکی نسبت به معناهای آن نداریم؛ اما ثبت مشاهدات به معنای ترسیم جهان به آن صورت است که درک میشود؛ یعنی درخت و انسانها و حیوانات و طبیعت و جهان اطراف آنطورکه مغز پردازش میکند؛ بنابراین آنچه به وجود میآید، حتی میتواند منبعی بسیار غنی برای تحلیل و بررسی زیستگاه و محیطی باشد که انسانهای آن روزگار در آن زندگی میکردند. فلاتقاره ایران منطقهای بسیار غنی از این سنگنگارههاست. اینکه چرا در این حجم و گستردگی عظیم این سنگنگارهها به وجود آمدهاند، بیشک به آنچه ذکر شد، بیارتباط نیست؛ بنابراین باید همه این سنگنگارهها را بهمثابه کتاب بزرگی در نظر گرفت که بهشدت نیاز به خوانش دارد. امیدوارم این مهم محقق شود. برای اینکه نقش این سنگنگارهها را در رشد تواناییهای انسان در مشاهده جهان اطراف درک کنیم، با یک مثال شروع میکنیم: سنگنگارهای بزرگ از صدها سنگنگاره واقع در منطقه تیمره. این سنگنگاره همانطور که مشاهده میکنید، انبوهی از بز کوهی را به روشهای مختلف ترسیم کرده است. البته در میان آن نقشی از انسان نیز وجود دارد. بزهای کوهی هم به دلیل اینکه در فلاتقاره ایران بسیار زیاد بودهاند و هم نقش زیادی در تغذیه انسانهای آن روزگار داشتهاند، از اهمیت فراوانی برخوردار بودهاند؛ بنابراین تکرار بیشمار نقش آن میتواند بازتابدهنده نقش و اهمیت آنها در انسانهایی باشد که پیش از 10 هزار سال قبل زندگی میکردند. در واقع در پله اول که بسیار هم مهم است، آنها دست به ثبت محیط اطراف خود زدهاند؛ محیطی که در تغذیه و بقایشان نقش بسیاری داشته است. از اینجا به بعد کاربرد آن مطرح میشود: آیا این نگارهها صرفا بیانگر یک تمایل درونی برای نگارگری است؟ یا اینکه این آثار کاربردی جادویی داشتهاند؟ به هر صورت شکل تفسیر جهان نیز از لابهلای همین تصاویر و همین تمایل به کشیدن به وجود آمده است. این تصاویر شکلی برای تفسیر جهان نیز محسوب میشدند. همین تفسیر جهان نیز بهعنوان اولین نطفهها در نظریهپردازی بوده که هزاران سال بعد خود را مانند نظریهای علمی یا نظریهای فلسفی نشان دادهاند. یک موضوع مهم دیگر در ثبت جهان، هم توجه به تشابهات و هم توجه به تفاوتهاست. همانطورکه در این عکس و در بسیاری دیگر از سنگنگارهها دیده میشود، یک جاندار یا یک ابژه میتواند به تعداد زیاد تکرار شود. با اینکه ما تشخیص میدهیم که همه آنها اکثرا نشاندهنده بز کوهی هستند؛ اما با هم تفاوتهایی نیز دارند. این تفاوتها میتواند هم ناشی از ترسیم آنها توسط افراد مختلف و هم نشاندهنده نگاه به آنها از زاویههای مختلف باشد. بااینحال تأکید بر برخی از خصوصیات مهم مانند چهارپابودن، بدن کشیده و از همه مهمتر دو شاخ روی سر سبب میشود که همه در یک رده یعنی در رده بزهای کوهی قرار بگیرند. اگر با دقت بیشتر به همین تصویر نگاه کنیم، متوجه موضوعات جالبتری نیز میشویم. در پایین تصویر، یک حیوان متفاوت که بیشتر شباهت به سگسانان دارد، کشیده شده است. نهتنها شاخی ندارد؛ بلکه توجه زیادی به بدن و همچنین پوزه آن شده است؛ بهطوریکه با اولین نگاه متوجه تفاوت آن با سایر جانوران این سنگنگاره میشویم. همچنین درست در میانه این سنگنگاره نیز انسانی دیده میشود که به شکلی ماهوی با هر دو جانور شرحدادهشده متفاوت است؛ او در میانه اینهمه جانور ایستاده و دستهایش را به شکلی درخورتوجه به پهلو زده است. به گمان من همین سنگنگاره نشان میدهد که چگونه انسان در بیش از 10 هزار سال پیش دست به ثبت دنیای اطراف خود زده است. درعینحال داستانهای این سنگنگاره به همینجا ختم نمیشود. در لابهلای اینهمه تصویر میتوانیم تعدادی از اشکال انتزاعی را نیز مشاهده کنیم. اشکالی که دیگر فراتر از ثبت جهان بوده و بهنوعی تفسیر آن نیز محسوب میشود. تنها راه درک بهتر این سنگنگارهها و آنچه درون آنها به تصویر کشیده شده، یک کار میدانی بسیار بزرگ است. از تمام سنگنگارههای ایران باید تصویربرداری به عمل بیاید و تکتک آنها به صورت دقیق تحلیل شوند. درحالیکه بسیاری از یادمانهای بزرگ و مهم تاریخی ما در حال ازبینرفتن هستند، بعید میدانم سازمانی دست به کاری چنین سترگ بزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.