در تمنای بهشت!
محمدحسین جهانپناه. روزنامهنگار علم و فناوری
سالهاست که یافتن کوچکترین مدرکی که نشان دهد زمین ما تنها بهشت حیات در این دنیای بزرگ نیست، یکی از بزرگترین سؤالات بشر بوده و هست. معمایی که رسیدن به پاسخ درستی برای آن ابدا آسان نیست. کهکشان ما احتمالا صاحب چیزی حدود 300 تا 400 میلیارد ستاره است که خورشید ما هم یکی از آنهاست. «جیمی متیوز» (اخترشناس سرشناس کانادایی) میگوید با این فرض که حدود هفت درصد از ۴۰۰ میلیارد ستاره کهکشان مثل خورشید ما ستاره نوع جی یا اصطلاحا کوتوله زرد باشند، میتوان برآورد کرد که احتمالا فقط راه شیری میتواند حداقل شش میلیارد سیاره زمینمانند داشته باشد؛ سیاراتی که به خودی خود شناسایی آنها هم کار آسانی نیست. بهاینترتیب بررسی و کشف بیشتر این سیارات اگر نگوییم ناممکن، دستکم به سالها پژوهش نیاز خواهد داشت. این رقمها فقطوفقط حدسیات کنونی ما از کهکشان راه شیری هستند؛ ارقامی که میتواند در آینده بارها تغییر کند.
در جستوجوی دنیایی جدید نخستین سیارات خارج از منظومه شمسی در 1992 کشف شدند، زمانی که تیمی از اخترشناسان روی امواج ناشی از لرزش ستارههای نوترونی (تپ اختر) یا همان کالبد مغناطیسی درخشانی که پس از مرگ ستارگان بزرگ به جا میماند، مطالعه میکردند. چیزی که در این مطالعات پیدا شد یک منظومه مرده با سه سیاره بود. سپس در 1995 سیارهای کشف شد که حول ستارهای مانند خورشید ما در گردش بود. این سیاره با نام «51 پگسی بی» و جرمی کمتر از نصف مشتری در حال چرخیدن در فاصله هشت میلیون کیلومتری از ستارهاش بود. به همین واسطه هم درجه حرارت سطح آن به بیش از هزار درجه سلسیوس میرسید و تا مدتها با عنوان مشتری داغ شناخته میشد. خیلی از سیارات فراخورشیدی که در سالهای بعد کشف شدند، به همین شکل غولهای گازی بزرگ و داغ بودند. به لطف پیشرفت تکنولوژی رفتهرفته شناسایی سیاراتی با جرمهای کمتر هم ممکن شد. بسیاری از سیارات کوچکتری که بعدها کشف شدند، همچنان جرمی چندین برابر بزرگتر از سیاره ما داشتند و از همین رو بعضی از این دنیاهای جدید ابرزمین نام گرفتند. بااینحال هیچ سیارهای با جرمی دقیقا برابر زمین پیدا نشد و زمین هنوز یک اتفاق بوده و هست. کوچکترین ابرزمینی که کشف شد «کوروت-7بی» با قطری حداقل 1.58 برابر سیاره آبی ما بود و تحقیقات صورتگرفته نشان میداد که این سیاره احتمالا دنیایی سنگی است با چگالیای که چندان تفاوتی با زمین ندارد. با وجود این مشکلی وجود داشت: دمای سطحی سیاره بهراحتی از هزار درجه سلسیوس عبور میکرد و همین موضوع برای ناکامگذاشتن هر آرزویی برای حیات روی آن کافی بود. امیدهای تازه در ادامه جستوجوها، سیاراتی جدید حول ستارههایی مشابه خورشید کشف شدند که در بین آنها نام «اچدی 10180» از همه بیشتر خودنمایی میکرد؛ منظومهای با حداقل پنج سیاره و احتمال وجود دو سیاره دیگر که در نوع خودش یکی از بزرگترین منظومههایی است که در فاصله نهچندان دوری از منظومه شمسی پیدا شده است. پنج تا از این هفت سیاره جرمی در حدود نپتون دارند و انتظار میرود که مانند اورانوس یا باز هم نپتون اتمسفری مملو از هیدروژن داشته باشند. سیارات خارجی این منظومه اما مانند کیوان احتمالا گازی هستند که گردش مداری کاملشان چیزی حدود شش سال بهطول میانجامد. در این میان سیارات کوچکتر منظومه میتوانند از نظر موقعیت مشابه زمین باشند؛ با این تفاوت که بیش از حد به خورشیدشان نزدیکاند و همین موضوع میتواند از آنها گویهای بزرگی از لاوا بسازد. دراینبین پیداشدن «گلیز 581» در فاصلهای نهچندان زیاد از منظومه ما یک آغاز مهم بود؛ منظومهای با شش سیاره کشفشده که امیدهای زیادی را برای یافتن سیارهای مشابه زمین زنده کرد. بااینحال این فقط یک شروع بود. مصادف با آخرین روزهای سال 2011 میلادی تیم برنامه کپلر خبر از کشف دوهزارو 326 سیاره جدید فراخورشیدی شامل 207 سیاره با ابعادی مشابه زمین و 680 ابرزمین دادند. کشف بزرگی که به تنهایی تقریبا 200 برابر تعداد تمامی سیارات شناساییشده در تمام سالهای گذشته به شمار میرفت. در این بین شاید یکی از مهمترین کشفیات کپلر یافتن نخستین سیارات با ابعادی مشابه زمین بود. ستاره کپلر 20 با منظومهای مرکب از پنج سیاره است که سیارات «کپلر-20ای» و «کپلر-20اف» از نظر ابعاد شدیدا مشابه زمین هستند. بااینحال این سیارات بیشازحد به ستاره خود نزدیک هستند که بتوانند در کمربند حیات جای بگیرند. پس از آن هم گروه کپلر خبر از یافتن کاندیدایی جدید دادند. «کپلر-22 بی» سیارهای حدودا دو برابر بزرگتر از زمین و 15 درصد نزدیکتر به ستارهای خنکتر از ستاره ما در فاصله 587 سال نوری از منظومه ماست؛ سیارهای که در صورت داشتن جوی مناسب میتواند صاحب آب مایع و آسمانی پوشیده از ابر باشد. تیمی چندملیتی اوایل فوریه 2012 از شانس دیگری خبر دادند. این گروه سیاره دیگری را در کمربند حیات ستارهای سرد در فاصله 22 سال نوری از زمین کشف کردند. سیاره «گلیز 667 سیبی» چیزی حدود 4.5 برابر از زمین بزرگتر است و گردش کاملش حول ستارهاش تنها 28 روز به طول میانجامد، بااینحال مطالعات بعدی نشان داد که سیاره بیش از حد به ستاره خود نزدیک است که در کمربند حیات آن قرار داشته باشد. به علاوه احتمالا سیارهای سنگی هم نیست. در این میان یکی از بهترین شانسهای کشفشده سیاره «تیاوآی ۷۰۰ دی» بود. سیارهای که حول کوتوله سرخی در فاصله ۱۰۱ سال نوری از زمین در حال گردش است. این سیاره را تلسکوپ تس ناسا در اوایل سال ۲۰۲۰ میلادی کشف کرد. سیارهای که برخلاف بیشتر سیارات کشفشده تا امروز ابعادی در حدود زمین ما دارد و فاصله آن از ستاره کمفروغ خود نیز خیلی دور یا خیلی نزدیک نیست. با اینهمه هنوز سؤالات زیادی درمورد این منظومه و ستاره مرموز آن وجود دارد که پیش از هر نتیجهگیری باید به آنها پاسخ گفت. یافتن سیاراتی با ابعادی کوچکتر یا مشابه زمین همچنان یکی از مهمترین چالشها شمرده میشوند؛ چالشی که هنوز برای شناسایی مناسب آنها به حد کافی توانمند نیستیم. ما هنوز نمیتوانیم اجرام کوچک را در میان ستارگان تشخیص دهیم. بااینحال در آیندهای که میتواند همین چند سال آینده باشد، این امکان فراهم خواهد شد. بهاینترتیب شاید در آینده نهچندان دور واقعا سیارهای پیدا کنیم که با قطعیتی بیشتر از امروز بشود آن را بهشت دیگری برای حیات بهجز زمین دانست. سیارات مناسب حیات مهمترین مشکل در پیداکردن سیارات زیستپذیر به پیچیدگی شرایط مناسب پیدایش حیات بازمیگردد؛ مثلا سیارات زیستپذیر باید حتما در کمربند حیات منظومه خود قرار داشته باشند. کمربند حیات در یک منظومه خورشیدی به منطقه امنی اطلاق میشود که سیارات در صورت حضور در آن میتوانند دمای مناسبی داشته باشند. یعنی نه آنقدر به ستاره خود نزدیک که به جهنمی سوزان تبدیل شوند و نه آنقدر دور که میزبان زمستانی همیشگی باشند؛ به بیان سادهتر جایی که آب را بشود در آن مایع پیدا کرد. لازم به گفتن نیست که تمام سیاراتی که در محدوده کمربند حیات ستارهها جای میگیرند، صاحب آب نیستند بلکه حضور در این منطقه تنها یکی از پتانسیلهای اصلی شرایط ظهور حیات را مهیا میکند. در منظومه خود ما کمربند حیات از لبه بیرونی مدار زهره تا نهایتا مدار مریخ را پوشش میدهد. مشخصا پهنا و موقعیت این منطقه برای ستارگان مختلف متفاوت است. کمربند حیات ستارگان گرم دورتر از مرکز منظومه قرار دارد و کمربند حیات ستارههای سرد به مرکز منظومه نزدیکتر است. ضمن آنکه هرچه جرم سیاره کمتر شود، شانس داشتن حیات نیز کمتر خواهد شد؛ چراکه با کاهش جرم و در نتیجه جاذبه سیارات، توانایی آنها در نگهداری اتمسفر نیز کاهش مییابد. علاوه بر این سیارات کوچک در فقدان انرژی کافی، نمیتوانند میزبان خوبی برای زمینلرزه، آتشفشان و فعالیتهای قارهای (تکتونیک صفحهای) باشند؛ موضوعی که عملا برای بقای یک سیاره مناسب حیات ضروری است. ضمن آنکه این موضوع در تداوم میدان مغناطیسی سیاره نیز نقش ویژهای بازی میکند. از طرفی سیارات بسیار بزرگ هم میتوانند اتمسفر به مراتب غلیظتری داشته باشند؛ آنقدر غلیظ که نسبت به زمین فشار و دمای بهمراتب بیشتری را به سطح سیاره تحمیل کنند. به همه این موارد سرعت چرخش و مدار سیاره و استعداد ژئوشیمی مناسب را هم اضافه کنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.