هنر سنتی، کنش مدرن
مهدی حجوانی
یک: پیر سوانه در کتاب «مبانی زیباشناسی» درباره تفاوت هنرمند سنتی و هنرمند مدرن بحث میکند. ابتدا فرازهایی از بحث او را نقل میکنم: «هدف مهم جنبش تاریخی و نظری رنسانس، آن بود که جایگاه اجتماعی هنرمند به او بازگردانده شود». «مارسل دوشان مینویسد: در پایان قرن نوزدهم و از روزی که هنرمند آزادیاش را اعلام کرد، روابط هنرمند و جامعه دگرگون شد. هنرمند امروز بهجای آنکه همچون پیشهوران در استخدام دربار و کلیسا باشد، آزادانه نقاشی میکشد و نهتنها دیگر در استخدام هنرپروران نیست، بلکه زیباشناسی خاص خودش را نیز بر آنان تحمیل میکند و به عبارت دیگر، اکنون هنرمند کاملا درون جامعه جذب شده است... طبیعتا این آزادی مسئولیتهایی نیز برای هنرمند به دنبال داشته است درحالیکه اعقاب او چنین مسئولیتهایی نداشتند زیرا کارگرانی ساده و کمدانش بودند. حتی اگر اندیشه در بنیان شکلگیری نبوغ هنری جایی نداشته باشد، اما مهمترین مسئولیت هنرمندِ امروز، آموزش اندیشه است». «خلاصه اینکه پیشهور چیزی را میسازد درحالیکه هنرمند اثری را میآفریند...». «هنرمندان قرنها فیلسوفان را الگوی خود میدانستند اما بازی تاریخ چنان کرد که اندک زمانی بعد و بهواسطه نگاه رمانتیکها به نبوغ هنرمند، این فیلسوفان بودند که به هنرمندان غبطه میخوردند». چکیده سخن این است که هنرمند مدرن به خلاف هنرمند سنتی در جایگاه پیشقراول و روشنگر جامعه قرار گرفته است و بار سنگین مسئولیت را به دوش میکشد. اما نتیجه دیگری که از این نقلقولها میگیریم، این است که هنرمند امروز، با ابزارهایی امروزی به کنش روشنگری دست میزند. حال در این میان اگر هنرمندی با ابزارهای عمدتا سنتی دست به کنشی مدرن و امروزی بزند کارش از اهمیت بیشتری برخوردار است. نمونه چنین هنرمندی، محمدرضا شجریان است. او با ابزارهایی سنتی به میدان درآمد. شجریان نمیخواست به هر قیمتی روی خط بماند و مشهور شود و درآمد کسب کند؛ وگرنه موسیقی مورد علاقه اکثریت جامعه را میخواند. درواقع با همه عشقش به مردم، از جامعه خود که نسل جوانش به فرهنگ غیرایرانی گرایش و به موسیقی جدید اقبال بیشتری داشتند، پیروی نکرد و خلاف مسیر آب در مسیر موسیقی سنتی حرکت کرد. پیداست منظور نگارنده این نیست که شجریان دنیای امروز و جامعه خود را نمیشناخت. از قضا او به همان اندازه که از سعدی و مولوی خواند، به نیما، اخوان، سایه و مشیری هم توجه کرد (بشنوید داروک، زمستان، قاصدک و پرکن پیاله را). او شعر نو را به عرصه موسیقی آوازی ایران وارد کرد. بنابراین بهجرئت میتوان گفت شجریان میان سنت و مدرنیته پل زد. با اینهمه گرایش او بیشتر به حفظ و احیای سنت بود و با ابزار سنت به کنش مدرن دست زد. درعینحال غیر از آنکه شاخهای از سنت را زنده کرد، انتخابهایش با نیازهای روز جامعه نیز تناسب داشت. او شاخهای از سنت را به میان نسل جوان آورد. شجریان در کنار مردم ماند و این یکی از رازهای ماندگاری اوست.
دو: او در کنار تصنیفهای زنده و روحبخشی که اجرا کرد، از مضامین دینی هم غافل نبود. شاید اگر برخی هنرمندان جایگاه او را داشتند، برای حفظ موقعیت خود در میان روشنفکران، مناجات قرآنی «ربنا» یا شعر مولوی درباره ماه مبارک رمضان (این دهان بستی دهانی باز شد) را نمیخواندند. او به کسی درس پس نمیداد. سه: مبحثی به نام هنر ملی (National Art) در جامعهشناسی هنر مطرح است. از دیدگاه مارکسیسم از جمله کسانی همچون امیرحسین آریانپور در کتاب جامعهشناسی آنچه اصالت و اهمیت دارد، هنر طبقاتی است. از نظر ایشان سبک شخصی و هنر ملی و هنر جهانی معنا ندارند بلکه سبک، شالودهای اجتماعی و طبقاتی دارد و طبقه هم از دیدگاه ایشان با دیدگاهی اقتصادی تعریف میشود و نه فرهنگی. اما ما برای هنر ملی اصالت قائلیم. البته هنر ملی هنری ناسیونالیستی و نژادپرستانه نیست بلکه مقصدش برداشتن مرزها و جهانیشدن است. هنری است که از عناصر کموبیش مشترک فرهنگی یک ملت سرچشمه گرفته و از اینرو برای همه مردم از اقشار و طبقات و قومیتهای گوناگون دلپذیر و با معنی است و وحدت ملی و حس هویت ملی (National Identity) را افزایش میدهد. هنر ملی اگرچه از افراد و صنفها و طبقات و پارهفرهنگها مایه میگیرد اما در هیچیک از آنها محدود نمیشود و بر فراز همه آنها حضور دارد. نگارنده سالهاست که در مباحثات کلاسی با دانشجویان، هنگام بحث از هنر ملی از محمدرضا شجریان همچون نمونهای از هنرمند ملی نام برده است. چهار: سخن آخر پاسخ به پرسشی است که اینروزها و پس از درگذشت استاد شجریان مطرح میشود. پرسش این است که آیا کسی جای شجریان را خواهد گرفت و آیا او تکرار خواهد شد؟ به نظر میرسد اصل پرسش نادرست است؛ زیرا عرصه هنر مانند عرصه قدرت نیست که لازمهاش جانشینی باشد. صندلیهای هنر، صندلیهای مجلس و پارلمان نیست که فقط برای تعداد معدودی جا داشته باشد و به رقابت منجر شود. هر هنرمند و اندیشمندی مبتنی بر جوهره خود تکرارناپذیر است و هر گلی بویی دارد. با اینهمه اگر بخواهم به این پرسش پاسخی دهم، خواهم گفت شجریان بیتردید اسطوره سده اخیر است. اما باید جوانانی بیایند و با هنر خود به شجریان نزدیک شوند و روزی شجریان شوند و حتی از شجریان پیشی بگیرند وگرنه ما پشت ترافیک بزرگان متوقف خواهیم ماند. منابع: سوانه، پیر (1393)، مبانی زیباشناسی، ترجمه محمدرضا ابوالقاسمی، تهران، ماهی، چ سوم آریانپور، امیرحسین، (1391)، جامعهشناسی هنر، تهران، گستره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.