|

نام ایران را بلندآوازه کرد

بهرام امیراحمدیان- کارشناس روابط بین‌الملل در حوزه روسیه و قفقاز

زبان و موسیقی اگرچه مقوله‌ای معنوی هستند ولی هر دو در کنار هم با بهره‌گیری از استادان بزرگ موسیقی و آواز می‌توانند در ارتقای جایگاه سیاسی کشورها و ملت‌ها در محیط بین‌الملل، نقشی ارزشمند داشته باشند. هنگامی که سخن از شجریان می‌رود، نام «ایران» زنده می‌شود و به اهمیت و جایگاه ایران به عنوان سرزمین و مهد ادبیات، عرفان، شعر و موسیقی و مردمانی هنرمند منجر می‌شود. آنجا که کلام از گفتن ناتوان می‌شود، موسیقی آغاز می‌شود. استاد شجریان نام ایران را در جهان ایرانی بلند‌آوازه کرده است. چندی پیش در یک برنامه تلویزیونی میزگرد ادبیات در باکو، استادان بزرگ موسیقی آذربایجانی که از دیدار از ایران سخن می‌راندند، بزرگ‌ترین افتخارشان دیدار با شجریان در تهران عنوان شد. در افغانستان و تاجیکستان، در سمرقند و بخارا در ازبکستان و در قفقاز همه شجریان را می‌شناسند. هنرمند می‌تواند در ارتقای جایگاه سیاسی کشور سهمی بارز داشته باشد. وقتی شجریان و برخی دیگر از بزرگان موسیقی و هنر در برخی کشورهای غربی از جمله در فرانسه نشان دریافت می‌کنند، این نشان نه‌تنها برای شخص هنرمند، بلکه برای سرزمینی است که این هنرمند نماینده آن سرزمین است.در سال‌های دهه 80، در یکی از کنسرت‌های او در تالار 12‌هزار‌نفری وزارت کشور با همسرم حضور داشتم. پس از پایان کنسرت از او درخواست کردند که مرغ سحر را بخواند. همه مردم در سالن با او هم‌نوایی کردند. اشک در چشمان بسیاری حلقه زده بود.

چه کج‌رفتاری ای چرخ/ چه بد رفتاری ای چرخ / سر کین داری ای چرخ‌... مردم به پا ایستادند و تا دقایقی صدای دست‌زدن مردم قطع نمی‌شد. جوانی بلند‌بالا به‌ سوی صحنه رفت تا شجریان را در آغوش گیرد. محافظان مانع شدند. جوان چند بار کوشش کرد و هر بار او را پس راندند. این بار خود استاد شخصا از صحنه پایین آمد و جوان را در آغوش گرفت. چه با‌شکوه بود این صحنه. استادی یکی از دوستداران خود را به نمایندگی از همه دوستدارانش در آغوش می‌کشد و دست مهربانش را بر سر او می‌کشد. این صحنه اوج عظمت و روح بلند خسرو آواز ایران است. مردم غرق در تحسین و حیرت بودند. بی‌سبب نیست که او را می‌توان خسرو آواز ایران نامید. او به‌یاد‌ماندنی‌ترین و دوست‌داشتنی‌ترین هنرمند و بحق هنرمند ملی ایران است. در میانه برقراری روابط ایران با جمهوری آذربایجان تازه‌استقلال‌یافته از شوروی، بزرگ‌ترین و معروف‌ترین استاد کمانچه‌کش غیر‌ایرانی، هابیل علی‌‌یف دیداری از ایران داشتند و در یک کنسرت هابیل، شجریان نیز حضور داشت و بدون هماهنگی قبلی، استاد شجریان ‌روی صحنه دعوت شده همراه با کمانچه هابیل بداهه‌خوانی ارزشمند و باشکوهی ارائه می‌دهد. همه حاضران در تالار از این هنرمندی متحیر می‌شوند و از هابیل و سپس از شجریان پرسش می‌شود که چگونه بدون هماهنگی قبلی توانسته‌اند با یکدیگر هماهنگ شوند، در حالی که زبان یکدیگر را نمی‌دانند؟ پاسخ هر دو یکی است؛ موسیقی خود زبان دل‌هاست. شجریان با آواز خود به مدد موسیقی، سخن بزرگان را با شکوفایی زیادی ارائه داد. او توانسته است با کلام موزون، نصایح بزرگان ما را به گوش مردم جهان برساند. بی‌سبب نبود که دولت فرانسه نشان شوالیه به او اعطا کرده است. حکایت سعدی را می‌توان در وصف شجریان به مصداق آورد؛ حکیمی پسران را پند همی داد که جانان پدر هنر آموزید که ملک و دولت دنیا اعتماد را نشاید و سیم و زر در سفر بر محل خطرست، یا دزد به‌یک ‌بار ببرد یا خواجه به ‌تفاریق بخورد. اما هنر چشمه زاینده است و دولت پاینده و اگر هنرمند از دولت بیفتد، غم نباشد که هنر در نفس خود دولت است، هر‌جا که رود قدر بیند و بر صدر نشیند و بدون هنر لقمه چیند و سختی ببیند. در واقع شجریان همین ویژگی را داشته و توانسته است نقش بزرگی در احیای موسیقی آوازی ایران در سبک‌های مختلف دایره‌المعارفی از شیوه‌های آواز ابداع و همراه سخن بزرگان، فرهنگ ناب ایران زمین را به اوج قله هنر برساند. بی‌شک اجرای کنسرت‌های او در خارج از کشور موجب شناساندن فرهنگ غنی ایران‌زمین به جهانیان به‌ویژه کشورهای هم‌فرهنگ حوزه نوروز و جهان ایرانی شده است. شجریان را همه در این قلمرو می‌شناسند و این سخن سعدی که سعدیا مرد نکو‌نام نمیرد هرگز، می‌تواند مصداق خوبی برای استاد شجریان باشد. شعر زیبای ژاله اصفهانی تعبیر زیبایی از زندگی ارائه می‌دهد که شجریان نماد بارز آن است. زندگی صحنه یکتای هنرمندی ماست/ هر‌کسی نغمه خود خواند و از صحنه رود/ صحنه پیوسته به جاست/ خرم آن نغمه که مردم بسپارند به یاد. نغمه‌های شجریان در گوشه‌گوشه این سرزمین و کشورهایی که در آنها برای مردم بومی یا ایرانیان مقیم ارائه داده است، از اذهان مردم هنردوست زدوده نخواهد شد. داستان شرکت برنامه‌ریزی‌نشده شجریان در مسابقه قرائت قرآن در قونیه در مزار مولانا شنیدنی است. ربنای شجریان سرآمد ماندگاری از هنرهای اوست که سزاوار ثبت در میراث معنوی است. پیام عبدالله عبدالله، رئیس شورای عالی مصالحه ملی افغانستان، برای تسلیت درگذشت شادروان استاد شجریان گویای نقش استاد در میراث معنوی جهانی ایرانی دارد. وی نوشته است: محمد‌رضا شجریان، «میراث مشترک فرهنگی» کشورهای منطقه، معرف اشعار شاعران بزرگ زبان فارسی از جمله مولوی، حافظ، سعدی و فردوسی است. برای بزرگداشت او لازم نیست کاری انجام دهند، او در دل‌های باشندگان مردمان جهان ایرانی است. هر کجا نوروز است، هر کجا سخن و شعر فارسی خریدار دارد، محمد‌رضا شجریان آنجاست. این استاد بزرگ به توصیه نیاکان خود که پرورش شاگردی در کنار خود در آموزه‌های بسیار زیبای ایرانی «استاد -شاگردی» است، عمل کرد و فرزند برومندش «همایون»، میراثی همایون برای پدر در عالم آواز ایران است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.