|

مغبون سفیر پارسی‌گویان جهان

سید‌علی موجانی-رایزن پیشین فرهنگی در لهستان

برای نسل ما، آنانی که واپسین دهه سلطنت 57‌ساله خانواده پهلوی را به خاطر دارند و با تجربه یک نظام متمایز از قرن‌ها حاکمیت سیاسی بر ایران‌زمین نیز پس از انقلاب اسلامی شکوهمند ملت ایران در سال 57 زیست داشته‌اند، «شجریان» یک «پدیده» و «راز» بود. «انقلاب» در هر زمان و مکان الزامات خاص و تبعاتی مرتبط با ذات خویش را بر جای می‌گذارد. در ایران هم این رخداد بر پایه همین بیان، الزاماتی در داخل و تبعاتی در خارج را رقم زد. درون جغرافیای سیاسی جمهوری اسلامی ایران که در بستر قلمرو جهان ایرانی، خاتمی به یادگار مانده از قرن‌ها تاریخ پر‌فراز‌و‌نشیب بود، بروز انقلاب، چهره‌ای متفاوت از تظاهرات فرهنگی و هنری در قیاس با عصر سلطنت را ترسیم کرد. به همان میزان که حالات روحی و اجتماعی جامعه ایرانی متحول شده بود، ارزش‌ها در فضای انقلاب دگرگون و سنت‌ها در تلاطم روزهای پر‌حادثه دهه نخست انقلاب که با تجربه جنگ میهنی و دفاع از تمامیت ارضی سخت درآمیخته شده بودند، تمایز یافته بود.

انقلاب با خود اُدبا و هنرمندانی را آورده بود که کوشش داشتند ادب و هنر خود را در تولد تازه عصر فرهنگی انقلاب ترویج دهند. این جنبش هنری و فرهنگی آن سال‌ها که به باور نگارنده هنوز کمتر مورد پژوهش عمیق اهل خرد واقع شده و دانش ما درباره آن به کمال نرسیده است، در جوهر خود یک اصل را معنا بخشیده بود: «انقطاع از میراث عصر پسین». با‌این‌همه، زبان و اندیشه یا ابزار و اسباب آن رویکرد ریشه در همان قرون گذشته داشت. به همان میزان که در زبان فارسی یا رده‌های هنر تغییری روی نداده بود، اسباب و ابزار هم همانی مانده بود که نیاکان از آن برای انتقال میراث تمدنی خود بهره جسته بودند. در این معنا، هنرمندان و اُدبای انقلاب هم بر بنیان همان بستر موجود مضمون تازه کردند. محمدرضا شجریان در سایه «سایه» و به لطف «لطفی» از سلک همان هنرمندان «شیدایی» بودند که پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و در پی رخداد «جمعه سیاه» تصمیم خود را برای انقطاع از عملکرد گذشته و نه میراث شعر و هنر گرفتند و به این ‌گونه این سه نفر با وجود تأثیر هنر و ادبیات در آنچه آن را «آشنایی با سنت‌ها و فرهنگ‌های ملل» بر‌می‌شماردند، پیشگامانی شدند برای برگزیدن مسیری تازه در تعالی میراث نیاکان. نامه 18 شهریور 1357 این حلقه شیدا بی‌شک تأثیری عمیق در تصمیم اهالی کوی هنر و ادب ایران در روزهای منتهی به انقلاب اسلامی برای تغییر نگرشی بنیادین درباره مسئولیت و مأموریت‌های فرهنگی و هنری بر جای گذاشت. شجریان، هنرمندی بود که با تربیت و تجاربی خاص در سنت فرهنگی قبل از انقلاب و دلبسته به هنر موسیقیایی کهن و اصیل ایران با این نامه مسیر آن تلاطم روحی و روانی درون یک هنرمند دارای عواطف عمیق و شناخت دقیق از واقعیات اجتماعی را آشکارا به نمایش گذاشت. مطالعه عمر هنری و برداشتی کلی از سطح فعالیت‌های او در چهار دهه پس از انقلاب این واقعیت را هم هویدا می‌دارد که اسطوره آواز ایران در قرن حاضر رسالتی دیگر را برای خود برگزیده بود. به باور نویسنده این رسالت را بی‌کم‌و‌کاست باید در آن «گنج حضوری» دانست که او در جست‌وجویش بر‌آمده بود: «اتصال فرهنگی میان‌نسلی». محمدرضا شجریان در دوره سلطنت خود بر عرصه آواز ایران کوشید میراث هزارساله زبان فارسی را نه‌تنها برای نسل ما و آیندگان دوباره عرضه دارد؛ بلکه با خوانش عمیق آن ادبیات سترگ و تأمل در واژگان و دقت در حالات روحی یکایک سرایندگان آنها یک منت بزرگ را نیز به فارسی‌زبانان ارزانی داشت که با درک عمیق نحوه قرائت و بیان و احساس نهفته درباره معانی جزء‌به‌جزء کلمات، تعابیر و استعاره‌ها به تصوری عینی درباره گنجینه ادب فارسی دست پیدا کنند. از‌این‌رو او نقطه اتصال روح و احساس نسل ما و آیندگان با ستارگانی شد که خورشید کهکشان درخشان زبان فارسی هستند. به واقع چه بسا پس از قرن‌ها فرزندان ایران‌زمین توانستند در نمونه‌ای بی‌نظیر از سنت آوازی و با دقتی بی‌مثال و ستودنی که شجریان با تعمق در عصر شعرا و اُدبا حاصل کرده بود و درک نزدیکی که از عواطف آن سرایندگان یافته بود، کلام فردوسی، عطار، مولانا، سعدی، حافظ و باباطاهر... تا اخوان و ابتهاج را آن‌گونه که هستند و بودند، به ما بنمایاند. او در پسِ هزاره تولد زبان فارسی ستون‌های یک پل فرهنگی میان‌نسلی را با کمک دیگر اهالی هنر موسیقی و ادبیات چنان استوار بر قلمرو جهان ایرانی برقرار کرد که گزاف نیست اگر گفته شود برای دهه‌های متمادی تا ظهور یک «پدیده» دیگر همین سبک و سیاقِ «مکتب آوازی شجریان» برای دقت و پژوهش در خوانش آثار استمرار خواهد یافت. در کنار این ویژگی بی‌بدیل درباره زاده زمین خراسان، مطالعه عمر او یک «راز» بزرگ را نیز بر ایران معاصر عیان کرده است که در تعبیر دکتر محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران، برای بزرگداشت او مشهود است. این معنا که سکاندار دیپلماسی ایران او را «سفیر پارسی‌گویان جهان» خواند، نه یک افتخار برای شجریان؛ بلکه یک اذعان به مجاهدت و کوششی بی‌مثال از سوی انسانی بود که بدون توجه به مرزهای جغرافیا و سیاست و نیز به دور از حمایت ساختاری و سازمانی، بی‌محابا خود را در برابر سلایق متنوع پارسی‌گویان دنیای معاصر خود و ایرانیان مقیم پراکنده در اکناف عالم قرار داد تا در دورانی سخت سخنگوی ادب این کهن‌دیار باشد. محمدرضا شجریان در تمام دهه‌های اخیر کوشید یک رابطه و اتصال فرهنگی و هویتی را میان ایرانیانی که از سرزمین مادری به دور افتاده‌اند، با فرهنگ و تمدنی که متعلق به آنان است، برقرار سازد و به این ‌گونه در عصر جهانی‌شدن او حافظِ «حافظه هویتی» همه آن نسل‌هایی شود که در قلمروی به‌دور‌افتاده باید شناسه ایرانیت خود را پاس دارند. نسل ما به دلیل عدم شناخت و قدردانی از این همتِ بلند، مغبون او خواهد ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.