|

نگاهی به موسیقی - 11

حمید فرید

ماهور نام یکی دیگر از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است که از لحاظ فواصل با «گام بزرگ» (ماژور) در موسیقی غربی مطابقت دارد و مانندآن و به‌دلیل داشتن ملودی‌های روان، از لحاظ فواصل حسی، دستگاه شادی است و می‌توان قطعات شادی در این دستگاه اجرا کرد. همچنین یکی از الحان موسیقی ایرانی که با همین نام با فواصل مشابه جزء دوره‌های ملایم در شرح ادوار «صفی‌الدین ارموی» (موسیقی‌دان و ادیب مکتب منتظمیه قرن هفتم) یافت می‌شود که گویای قدمت آن است. هرچند بیشتر موسیقی‌دانان معاصر دستگاه شور را مهم‌ترین دستگاه می‌دانند اما برخی مانند «علی‌نقی‌ وزیری» ماهور را از مهم‌ترین‌ها می‌دانند و بر این اعتقادند که آموزش ردیف موسیقی را باید از این دستگاه آغاز کرد.

(مانند تجربه شخصی حقیر، نزد ردیف‌دان جوان، رضا پرویززاده) درباره ریشه دستگاه ماهور و نامش نظریات مختلفی مطرح است که از یک‌سو آن را به موسیقی باستان ایران یا هند و از سوی دیگر به مقام‌های موسیقی قدیم ایران به‌‌ویژه مقام «عشاق» نسبت می‌دهند و دو نظریه مطرح شده‌ است: یکی آنکه ایرانیان باستان در نیایش‌های خود از نغمه‌ای به نام «ماخور» استفاده می‌کردند و این واژه به مرور زمان به ماهور تغییر یافته‌ است و دیگر آنکه این نام به قبیله‌ای در هند به نام «ماهوری‌ها» برمی‌گردد که قدمتی در حدود سه‌هزار سال دارد. همچنین در موسیقی قدیم ایران برای مقام «نوا» دو شعبه تعریف می‌شد که یکی از آنها ماهور نام داشت. برخی هم نام ماهور را برگرفته از یا مرتبط با واژه «ماژور» می‌دانند اما بررسی ریشه‌شناسی این واژه چنین ارتباطی را مردود می‌کند. لفظ «ماهور» در چند جای دیگر نیز در موسیقی قدیم به کار رفته ‌است. «ماهورک» نام یکی از گوشه‌ها در شعبه زابل بوده‌ است. در مقابل، مقام عشاق اولین مقام از 12 مقام اصلی است و فواصل آن با دستگاه ماهور منطبق است (اگرچه، نت پایه عشاق و ماهور یکی نیست)؛ از‌همین‌رو، فرهاد فخرالدینی معتقد است بهتر است ماهور را اولین دستگاه یا مقام بدانیم. این احتمال وجود دارد که به‌کارگیری نام ماهور به‌جای عشاق، قدمی در راستای حذف واژگان عربی و ترویج واژگان فارسی در زمان شکل‌گیری ردیف موسیقی ایرانی بوده باشد. در آخر آن که در موسیقی آذربایجان از دستگاه «ماهور هندی» نام برده می‌شود که شامل این شعبه‌هاست: ماهور هندی، عشاق، مبرقع، عشیران، شکسته فارس، عراق، کابلی، هراتی. یکی از ویژگی‌هایی که دستگاه ماهور را از گام بزرگ در موسیقی غربی متمایز می‌کند، توجه ویژه‌ای است که در دستگاه ماهور به درجه دوم معطوف می‌شود. در موسیقی غربی نت «روپایه» جزء نت‌های متوسط دانسته می‌شود و توقف زیادی روی آن صورت نمی‌گیرد اما در دستگاه ماهور مدتی روی این نت توقف می‌شود و سپس موسیقی به درجات بالاتر می‌رود. دستگاه ماهور را با احساس «شجاعت»، «شادی» و «امیدواری» توصیف می‌کنند و آوازهایش را نیز «باوقار» می‌دانند که خواننده با انتخاب شعر مناسب می‌تواند به آن «ابهت» بیفزاید. از آنجایی که بیشتر گوشه‌های ماهور حالتی شاد دارند، اغلب برای اجرای مارش‌های پر هیجان و قطعات طرب‌انگیز استفاده می‌شود. همچنین از نگاه روان‌شناسی؛ «رؤیا‌پردازی»، «پرش از قله شادی به‌همراه ذهنی رؤیایی» و «آرزو» از ویژگی‌های دستگاه ماهور است. به نقل از استاد روح‌الله خالقی، از آنجایی که موسیقی ایرانی (به‌دلیل تاریخ‌ و فراز‌ونشیب‌هایش) به سمت قطعه‌های غم‌انگیز گرایش پیدا کرده است، در گذشته اجرای موسیقی در این دستگاه کمتر شنیده می‌شد. این دستگاه گوشه‌های متنوعی دارد که با مقام‌های کاملا متفاوت در سه بخش «بم»، «میانی» و «زیر» اجرا می‌شود و در نهایت همه گوشه‌ها توسط «فرود» به «درآمد» رجعت می‌کنند. در ردیف موسیقی ایرانی، ماهور یکی از گسترده‌ترین مجموعه گوشه‌ها را دارد که در آن برخی گوشه‌ها، هم‌نام با دستگاه‌های دیگر هستند. در میان گوشه‌های ماهور باید به درآمد، دلکش، شکسته، داد، خسروانی، حصار، راک، خاوران، طوسی، فِیلی، نیریز، عراق و... اشاره کرد که از میانشان، گوشه‌های «درآمد»، «دلکش» و «شکسته» را قلب دستگاه ماهور می‌دانند. گوشه‌های بزرگ مثل عراق، راک، شکسته و دلکش، هرکدام شخصیت جداگانه دارند و برخی را در آوازها یا دستگاه‌های دیگر با همین حالت می‌توان اجرا کرد. برای مثال گوشه دلکش نوعی تغییر مقام است و از ماهور به شور می‌رود که در این آواز گام ماهور کاملا عوض می‌شود و درجه ششم آن ربع پرده تغییر می‌یابد. دستگاه ماهور در چند گوشه با دستگاه‌های دیگر از جمله راست‌پنجگاه و نوا شریک است؛ در برخی از ردیف‌های موسیقی، گوشه اصفهانک در هر سه این دستگاه‌ها آمده ‌است. از نظر مد، دستگاه‌های ماهور و راست‌پنجگاه به هم شباهت دارند اما ساختار ملودیک این دو دستگاه است که آنها را از هم متمایز می‌کند. هرچند بین ردیف‌های مختلف گاهی تناقض‌هایی در نام‌گذاری گوشه‌ها دیده می‌شود؛ برای نمونه گوشه «مرادخوانی» در ردیف «نورعلی برومند» شباهتی با گوشه‌ای به همین نام در ردیف محمود کریمی ندارد و به عقیده محمدرضا لطفی تا پیش از تدوین ردیف موسیقی ایرانی توسط میرزاعبدالله، دستگاه ماهور نه با «درآمد» که با گوشه «گشایش» و «داد» آغاز می‌شده و بعدا به نت پایه «درآمد» برمی‌گشته است. به این نکته نیز باید اشاره کرد که در دستگاه ماهور مودالاسیون یا تغییر مدهای بسیار زیادی اتفاق می‌افتد که اغلب رجعتی به دستگاه شور دارد و مجدد بر دستگاه ماهور فرود می‌آید. آهنگ‌های معروف که در دستگاه ماهور ساخته شده‌اند عبارت‌اند از قطعه «بندباز» اثر علینقی وزیری، «مرغ سحر» اثر مرتضی نی‌داود، «خریدار تو» اثر استاد وزیری با صدای استاد بنان و از نمونه‌های خوب شنیداری دستگاه ماهور می‌توان به آلبوم «سروِ‌ چمان» استاد شجریان اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.