نظریه آگاهی اشتراکی گاهواره در جدال با ترامپیسم
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
این روزها که تصادفا روز جهانی کودک (۱۷ مهرماه) را هم در بر میگیرد، یک مقاله پژوهشی پدیدارشناختی درباره رشد خودآگاهی پیشتأمل یا پیشبازتابی از آنا سیائونیکا (۲۰۱۵) خواندم که من اسم آن را «نظریه آگاهی اشتراکی گاهوارهای» گذاشتهام. در این نظریه که تأییدگر کارهای قبلی مغزپژوهان رشدی برجسته
از جمله تراورتن است، نوعی خودآگاهی اولیه پنهان خام و پیشتأملی هست که حاصل ادراک عاطفی و کنشهای اولیه بدنمند کودک در گاهواره در سال اول زندگی است. شواهدی مهیا شده است که نشان میدهد این نوع آگاهی که پیشدرآمد خودآگاهی بازتابی همراه با رشد زبان است، نتیجه تجربههای اولیه مشترک شیرخوار با دیگری (مادر یا جانشین آن) است. در اینجا تأکید بر این نکته مهم است که خویشتن انسان در اولین مراحل شکلگیری در گهواره نیز نمیتواند مستقل از روابط جهان بیناسوژهای، تنها با اتکا بر خودآگاهی غیراشتراکی و خودمحور، ممکن شود و لزوما شیرخوار نیز برای شکلدهی خودآگاهی اولیه پیشتأملی خود باید جهان خود را با دیگری به اشتراک بگذارد. بهاینترتیب در عمیقترین و ابتداییترین مرحله رشد خودآگاهی در انسان در دوران شیرخوارگی و گاهوارهای نیز انسان نمیتواند تنها و خودمحور و دارای «من»یت مستقل باشد. این حتی برخلاف نظر سارتر (۱۹۴۳) است که بودن با دیگری در هنگام رشد کودک را نوعی جدایی از خود یا گذشتن از خود، به عبارتی مرحلهای از خودبیگانگی میداند؛ زیرا طبق نظریه جدید، خودآگاهی در اشکال اولیه نیز ماهیتی اشتراکی دارد و بدون روابط بیناجسمانی و بیناسوژهای بین کودک و مادر نمیتواند رشدی هنجار باشد. این نظریه ادعای ایدئولوژی مسلط لیبرالدموکراسی زیستجهان اکثریت امروزین را رد میکند که انسان بر اساس طبیعت اولیه و ثانویه خود، موجودی خودمحور و به دنبال سود و زیان شخصی است و فقط جامعه سرمایهداری است که مطابق این طبیعت میتواند موفق عمل کند و این ختم تاریخ است. این ایدئولوژی با تبلیغات پرسروصدا و با ظاهری قانعکننده، تحلیل مارکس و انگلس، بهویژه در مانیفست برای رسیدن به جامعه اتوپیایی را نوعی خیالپردازی و نوستالژی کمونگرایانه در تضاد با طبیعت انسان جلوه میدهد. ولی نظریه علمی ـ فلسفی آگاهی اشتراکی گاهوارهای نشان میدهد که چگونه اشکال اولیه طبیعت آگاهی اشتراکی انسان که تمدن و فرهنگ را میسازد، در اساس این اجازه را میدهد که انسان از آموزههای ایدئولوژی لیبرالدموکراسی گذر کند و در اساس قابلیت زیست مشترک بنیادین خود را در جامعهای که میسازد پی بگیرد. در مانیفست نیز چنین آمده است که در جامعه کمونیستی وقتی اختلاف طبقاتی از بین برود، کل تولید در دست افراد همبسته یا همیار قرار میگیرد (۱). سؤال اینجاست که حال اگر نظریههایی علمی ـ فلسفی قوت میگیرند که ادعا میکنند از ابتدا ریشه آگاهی ما از درون گاهواره به طور اشتراکی و بر پایه همبستگی و همیاری شکل میگیرد، آیا هنوز زندگی در جامعه کمونیستی تصویرشده در مانیفست را میبایست آرزویی اتوپیایی و دستنیافتنی تلقی کنیم؟ مسلما این احتمال برای نظامهای ایدئولوژیک سرمایهداری امروز حاکم بر جهان، کابوسی آخرزمانی بیش نیست. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، سیاست حزب دموکرات آمریکا را که کمی تمایل به تعدیل نابرابریهای اجتماعی از جمله نژادی و گذشت از خودخواهیهای منفعتطلبانه ثروتمندان دارد، به بهانه ترویج نظام سوسیالیستی و کمونیستی شدیدا مورد حمله قرار میدهد. اما پدیده ترامپ در جامعه آمریکا تازگی ندارد. پس از پایان جنگ سرد بهتدریج در بزرگترین امپراتوری دموکراسیلیبرال جهان که زمانی صلاح جهان، صلاح آمریکا بود، وضع تغییر میکند و صلاح آمریکا، صلاح جهان میشود (۲). دعوا بین دو حزب بر سر این است که طبق سیاستهای دولتی چقدر از دلارهای حاصله از مالیاتهای دولتی صرف رفاه اقلیتهای رنگینپوست و کمدرآمد و اقشار تهیدست و مهاجران جامعه شود و چقدر برای ارتش و سیاستهای توسعهطلبانه و برتریجویانه در جهان به کار رود. آیا دولت حق دارد از سرمایههای بزرگ و انحصاری مالیات دریافت کند؟ بنابراین پدیده بروز ترامپ در سیاست حزب جمهوریخواه آمریکا نمیتواند استثنائی بر قاعده باشد. از طرف دیگر، چرخیدن سیاست آمریکا به راست افراطی، آمدن شخصی همچون ترامپ از حاشیه به متن را ایجاب میکرد. در چند یادداشتی که قبل از ریاستجمهوری ترامپ (۲۰۱۶) در «شرق» نوشتهام، به مشکلات شخصیتی ترامپ اشاراتی مفصل داشتهام. این مشخصات بعدها در مطالعات وسیعتری که توسط متخصصان آمریکایی انجام شد در کنگرهای مطرح شد، در کتابی به نام «مورد خطرناکی چون دونالد ترامپ» (لی ۲۰۱۷) به چاپ رسید. در این کتاب به طور مفصل درباره خصوصیات خودشیفتگی (نارسیسیسم) و وجدانپریشی (سایکوپاتی) او سخن به میان آمده است. جالب است که برادرزاده او، مری ترامپ، در کتاب اخیر خود درباره عمویش به نام «زیادهخواهی سیریناپذیر: چگونه خانواده من خطرناکترین مرد دنیا را به وجود آوردهاند» (۲۰۲۰) مطالب جالبی درباره او مینویسد. مری ترامپ افشا میکند که دونالد یک سال اول زندگی خود از نیازهای اولیه آغوش مادر، آنچه در این یادداشت از آن به عنوان سال شکلگیری خودآگاهی مشارکتی گاهوارهای یاد شده، محروم بوده است و اینکه پدر (فرد ترامپ) خودشیفته نیز بیتوجه به مسائل عاطفی، دونالد را به سوی منفعتجوییهای خودخواهانه سیریناپذیر سوق داده است. بر اساس روایت مری، ترامپ از کودکی رفتاری تهاجمی و غیر قابل کنترل داشته و آثار خودشیفتگی و وجدانپریشی در او نمایان بوده است. با این پسزمینه، دونالد ترامپ مرد ثروتمندی با شعار ناسیونالیستی «آمریکای دوباره کبیر» آمده بود تا به مردم عادی آمریکا بگوید: من همانطور که خودم را ثروتمند کردهام شما را هم ثروتمند خواهم کرد. شعار فریبندهای بود که هنوز نیز میتواند فریبنده باشد. او ادعا دارد که به دنیای نخبگان سیاسی تعلق ندارد که حال و روز آمریکا را بد کردهاند. او میگوید برای نجات ملت از دست سیاستبازان کهنهکار آمده است. حال آیا واقعیت همهگیری ویروس کرونا و مصائب دامنگیر جامعه امروز آمریکا میتواند از قدرت فریبندگی جهان جایگزین واقعیت دونالد ترامپ بکاهد؟ آیا باز خودشیفتگی ترامپی به خودشیفتگی ملی و ناسیونالیستی خواهد انجامید و سیاست نژادپرستانه و بیگانهستیز او یک بار دیگر بزرگترین قدرت لیبرالدموکراسی دنیا را به رسوایی خواهد کشاند؟ آیا با وجود پژوهشهای جدید و نظریههایی چون خودآگاهی اشتراکی گاهوارهای میتوان امید به آیندهای فارغ از ترامپیسمهای ریز و درشت با ایدئولوژیهای دروغین و فریبنده داشت؟ آیا روزی جامعهای با افرادی رها از منافع سیریناپذیر شخصی، ممکن خواهد بود؟ ۱ -مراجعه کنید به کتاب دگرگونی جهان (درآمدی بر مانیفست حزب کمونیست)، بابک احمدی ۱۳۹۹، نشر مرکز، صفحههای ۲۲۸-۲۲۹ ۲ - از مقدمه مترجم: کتاب فرمان و دیوان (سیاست خارجی آمریکا و نظریهپردازان آن) پری اندرسون، ترجمه شاپور اعتماد، فرهنگ معاصر ۱۳۹۷
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.