چشمان بازمانده در گور
نسیم آصف: «چشمانتظار درخاکرفتگان» نام داستانی است از میگل آنخل آستوریاس که با ترجمه سروش حبیبی در نشر ماهی منتشر شده است. این کتاب البته سالها پیش با ترجمه حبیبی و با نام «چشمان بازمانده در گور» به چاپ رسیده بود و اینک چاپ تازه آن با عنوانی جدید در نشر ماهی منتشر شده است. آستوریاس داستاننویس و شاعر گواتمالایی است که در سال 1899 متولد شد و در 1974 از دنیا رفت. او کودکیاش را در روستا و میان بومیان گذراند و پس از پایان تحصیلات متوسطه به دانشکده حقوق رفت. آستوریاس شاعر و نویسندهای است که میتوان گفت شکوفایی ادبیات آمریکای لاتین با او آغاز میشود. او در سال 1967 برنده نوبل ادبیات شد و شهرتی جهانی به دست آورد. «چشمانداز درخاکرفتگان»، روایتی است از یک خیزش مردمی و به تعبیر حبیبی، داستانی است «مبتنی بر نظریهای سیاسی، رمانی اجتماعی که شگردهای سوررئالیستی نویسنده گاه آن را مبهم و حتی اندکی ملالآور میکند. رنگها، حرکتها، اسم صورتها، ریتمها و آفرینشهای کلامی محض به پیدایش نوعی فرهنگ لغت خاص آستوریاس میانجامد که گواهی است بر تسلط کامل او به زبان و منابعش». در قسمتی از بخش اول داستان میخوانیم: «ساعت ده صبح همهچیز برق میزد. ساعت ده؟ نه، دیگر یازده شده بود. در گرانادا همه چیز نو بود و براق، از کف سیمانی و شکلاتیرنگ سالن گرفته تا پنجرههای بزرگ و آینههای قدونیمقد که میشد تصویر اتومبیلهای رنگارنگ و عابران پیاده خیابان را در آنها دید. آنها با یک خروار ناز در خیابان ششم به دنبال هم روان بودند و اینها در پیادهرو تنه میخوردند و تنه میزدند و پا لگد میکردند و به زحمت پیش میرفتند، یا میایستادند به سلام و تعارف و روبوسی و وراجی، یا فقط کلاه از سر برمیداشتند و دستی تکان میدادند و میگذشتند. دیوارها که با آذینهای خاص مناطق گرمسیر زینت شده بود و سقف سالن که نقش مرمر داشت همه برق میزدند، روشن از چراغهای پنهان و چراغهای نئون، چراغهایی دراز و باریک همچون کرم که شبها انگار بال درمیآوردند و نورشان مثل پروانه پرپر میزد. زمان هم، در قالب ساعت گرد سالن، نو بود و برق میزد و پیشخدمتها هم میدرخشیدند، نونوار و اتوکشیده، شلوارهای سیاه چسبان به پا و کتهای سوزندوزیشده به سبک گاوبازها به تن». «چشمانداز درخاکرفتگان» روایت اعتصاب عمومی بزرگی است علیه دیکتاتور گواتمالا و شرکت آمریکایی موز. شخصیت اصلی داستان مبارزی انقلابی است که مردم را به شورش و اعتصاب دعوت میکند. اگر آنها پیروز شوند، سرخپوستانی که در خاک رفتهاند آرام میشوند و میتوانند چشمان بازماندهشان را ببندند. زیرا بنا بر افسانهای مایایی، چشمان آنها در گور به انتظار تحقق عدالت بازمانده است. مادام بواری روس «تابستان آمد و لچانینف بیش از حد انتظار در پترزبورگ ماند. سفرش به جنوب روسیه به هم خورده بود و هیچ پایانی هم برای دعوی قضائیاش نمیشد تصور کرد. این پرونده -دعوی قضائی بر سر املاک- صورت بسیار ناخوشایندی به خود گرفته بود. تا همین سه ماه پیش، اوضاع ابدا بغرنج و لاینحل به نظر نمیرسید، اما یکباره انگار همه چیز دگرگون شد. ولچانینف زهرخندی میزد و مدام با خود تکرار میکرد: اصولا تغییر هم که میکند، بدتر میشود! او وکیل زبردست، گرانقیمت و مشهوری را استخدام کرده بود و از پول خرجکردن هم دریغ نداشت. اما از سر ناشکیبایی و بیاعتمادی عادت کرده بود شخصا در امور دخالت کند: مدام مشغول خواندن و نوشتن اوراق و اسنادی بود که وکیل بدون استثنا همهشان را رد میکرد، از این اداره به آن اداره میدوید، استعلام میگرفت و همه کارها را به تأخیر میانداخت». این آغاز داستان «شوهرباشی» از فیودور داستایفسکی است که با ترجمه میترا نظریان در نشر ماهی به چاپ رسیده است. داستایفسکی این اثر را در سال 1869 در درسدن نوشت، پس از رمان «ابله» و پیش از «شیاطین». در این داستان، زنی روس میمیرد و نامههایی که از او به جا مانده به دست شوهرش میرسد و او به این واسطه پی به زوایایی پنهان از زندگی همسرش میبرد. داستایفسکی در این کتاب یک کمدی تلخ و گزنده به دست داده است که یادآور آثار فلوبر و موپاسان هم هست. در بخشی دیگر از «شوهرباشی» میخوانیم: «بیتردید ولچانینف بعد از خاموششدن شمع خوابید و بلافاصله به خواب عمیقی فرو رفت. او بعدها به وضوح این را به یاد میآورد. اما در تمام مدتی که خوابیده بود، تا آن لحظهای که بیدار شد، خواب میدید که بیدار است و انگار، بهرغم ضعف و خستگی، ابدا نمیتواند بخوابد. عاقبت خواب دید که انگار در بیداری کابوس میبیند و بههیچوجه نمیتواند اشباحی را که گردش جمع شدهاند از خود براند، هرچند کاملا آگاه بود که این کابوسی بیش نیست و حقیقت ندارد. همه آن اشباح برایش آشنا بودند. گویی اتاقش پر از آدم بود و درِ راهرو هم باز. مردم دستهدسته میآمدند و روی پلکان تنگ هم میایستادند. میز را وسط اتاق گذاشته بودند و مردی پشتش نشسته بود؛ مو به مو مثل همان خواب یک ماه پیش. مثل همان موقع، مرد نشسته و آرنجش را به میز تکیه داده بود و قصد نداشت حرف بزند. اما حالا کلاه گردی با روبان حریر سیاه به سر داشت. ولچانینف با خود اندیشید: خدای من، نکند آن مرد هم پاول پاولوویچ بود؟ اما وقتی در چهره مرد خاموش دقیق شد، اطمینان یافت که او شخص دیگری است. ولچانینف گیج شده بود: پس چرا روبان حرح سیاه بسته است؟ هیاهوی آدمها، صدای حرفزدنشان با هم و فریادهای جماعتی که دور میز جمع شده بودند گوشخراش بود. به نظر میرسید اینها بیشتر از آدمهای خواب قبلی ولچانینف از دست او خشمگیناند. با مشت تهدیدش میکردند و سر مسئلهای با تمام وجود بر سرش فریاد میکشیدند. اما او بههیچوجه سر درنمیآورد که آن مسئله چیست». ارباب مطلق «ههحه؛ هایدریش، هوش و حواس هیملر» عنوان رمانی است از لوران بینه، نویسنده معاصر فرانسوی که در سال 2010 منتشر شد. این اولین رمان لوران بینه است و او پس از انتشارش جایزه گنکور رمان اول را به دست آورد. این اثر، رمانی تاریخی است که پس از ترجمه به زبان انگلیسی، در فهرست رمانهای برجسته سال 2016 نیویورکتایمز قرار گرفت. لوران بینه در سال 1972 در پاریس متولد شده و فرزند مورخی فرانسوی است. او در رشته ادبیات تحصیل کرده و در دانشگاههای مختلف زبان فرانسوی درس میدهد. مترجم کتاب در یادداشت ابتداییاش درباره این رمان نوشته است: «ههحه ماجرای عملیات آنتروپوید را روایت میکند که در جنگ جهانی دوم رخ داد و طی آن چتربازان چک راینهارد هایدریش را به قتل رساندند، مردی ملقب به قصاب پراگ، یکی از رهبران نازی، معمار اصلی هولوکاست و خطرناکترین مهره آدولف هیتلر. مورخان هایدریش را تاریکترین شخصیت در میان مقامات بلندپایه آلمان نازی میدانند. او که به مرد آهنیندل نیز شهرت دارد، در سال 1904 به دنیا آمد. این ژنرال آلمانی از فرماندهان ارشد اساس، گردان حفاظتی آلمان نازی، به شمار میآمد. او بلندپایهترین مقام حکومت نازی است که طی جنگ جهانی دوم ترور شده است. هایدریش در سالهای پایانی عمر به مقام نیابت فرمانداری نظامی بوهم-موراویا رسید، اما درواقع خود مرد شماره یک آن اقلیم بود». این رمان از همان زمان انتشارش با اقبال زیادی روبهرو شد و مورد توجه منتقدان قرار گرفت. به جایزه گنکور، کتاب جوایز دیگری هم به دست آورده و یوسا نیز مقالهای درباره آن نوشته است. رمان اینطور آغاز میشود: «گابچیک شخصی است واقعی با همین نام که حقیقتا وجود داشته است. وقتی تک و تنها روی تخت آهنی کوچک در آپارتمانی غرق در تاریکی دراز کشیده بود، آیا غژغژ پراگ را از پس کرکرههای پنجره اتاق میشنید؟ دوست دارم باور کنم که بله، میشنید. از آنجا که پراگ را خوب میشناسم، میتوانم شماره خط تراموا (که شاید حالا تغییر کرده باشد) و مسیرش را در خیال مجسم کنم، نیز محلی را که گابچیک دراز کشیده در آن انتظار میکشید و در پشت کرکرههای بسته میاندیشید و گوش میخواباند. اکنون ما در پراگ هستیم، در تقاطع خیابانهای ویشهرادسکا و تروییچکا. تراموای شماره 18 (یا 22) روبهروی باغ گیاهشناسی توقف کرده است. مشخصا باید بگویم که اکنون سال 1942 است. میلان کوندرا در کتاب خنده و فراموشی تلویحا میگوید از نامگذاری شخصیتهای داستانهای خویش شرم دارد و اگرچه این شرم در رمانهایش، که پر است از نامهایی چون توماژ، تأمینا و ترزا، چندان محسوس نیست، به شکل شهودی میتوان منظور دقیقش را دریافت». این رمان تا امروز به زبانهای متعددی ترجمه شده و فیلمی هم با اقتباس از آن ساخته شده است. آخرین شیطان «آخرین شیطان و داستانهای دیگر» عنوان مجموعهداستانی است از ایساک باشویس زینگر که با ترجمه سپاس روندی در نشر ماهی منتشر شده است. این مجموعه شامل نُه داستان کوتاه است؛ داستانهایی که از یکی از مجموعه داستانهای زینگر با نام «جمعه کوتاه و داستانهای دیگر» انتخاب و ترجمه شدهاند. البته از میان نُه داستان این مجموعه، داستان «ماجراهای من در مقام یک ایدئالیست» به این مجموعه تعلق ندارد و آنطور که مترجم توضیح داده، به هیچیک از مجموعهداستانهای زینگر تعلق ندارد و اولینبار در روزنامهای منتشر شده است. زینگر در خانوادهای یهودی و روحانی متولد شد و پدر و پدربزرگ مادریاش هر دو خاخام حسیدی بودند. مترجم کتاب در بخشی از مقدمهاش درباره زینگر نوشته است: «بسیاری از داستانهای زینگر راوی وقایع و احوال همین دنیای در بیرون شاد و در درون غمگین، در ظاهر فقیر و در باطن غنی، است که از هزاران حکایت و قصهای که او در کودکی جذب و هضم کرده مایه گرفتهاند و با سیل مهاجرت یهودیان به آمریکا غنیتر هم شدهاند، زیرا بسیاری از کسانی که نوشتههای او را در روزنامههای ییدیش میخواندند یا به برنامه رادیوییاش گوش میدادند با او آشنایی شخصی حاصل میکردند و سرگذشت و خاطرات خود و نیاکانشان را برایش بازمیگفتند، به این امید که دستمایه خلق داستانهای دیگری باشد. به این ترتیب، شخصیت ایساک باشویس زینگر، مانند آبگیری که هزاران جویبار خرد به آن میریزند، محل تلاقی و اجتماع و البته پاسداشت سنن و روایات بهجامانده از یک فرهنگ بود». دین و عرفان مضامینیاند که در داستانهای زینگر حضور دارند. زینگر در داستانهایش تاریخ یک ملت و فرهنگ را روایت میکند. در بخشی از داستان «پاپ زیدلوس اول» از این مجموعه میخوانیم: «در قدیمالایام، در هر نسل چند تنی بودند که من، شیطان، نمیتوانستم از طرق معمول آنها را فریب دهم. نهتنها وسوسهکردن آنها به جنایت، شهوت یا سرقت محال بود، بلکه حتی نمیشد خاطرشان را از خواندن شرعیات منصرف کرد. تنها یک راه برای وصول به آن شور و سودای درونی این اوتاد و ابدال وجود داشت: عجب و غرور. زیدل کهن یکی از همینها به شمار میرفت. او پیش از هر چیز از سایه حمایت سلسله انسابش برخوردار بود که از اعقاب راشی بودند و نسبشان به داوود میرسید. در وهله بعد، در کل ناحیه لوبلین، زیدل عالمالعلما بود. در پنجسالگی گمارا و شروح آن را خوانده، در هفتسالگی احکام نکاح و طلاق را از بر کرده و در نهسالگی منبر رفته و آنقدر آیه و حدیث آورده بود که حتی علما و ماشیخ کبار هم حیران مانده بودند. کتاب مقدس را مثل کف دستش میشناخت و در صرفونحو عبری بدیلی نداشت. گذشته از همه اینها، او مدام مشغول مطالعه بود. تابستان و زمستان با طلوع ستاره سحری از خواب بیدار میشد و شروع به خواندن میکرد. از آنجا ندرتا برای هواخوری از حجرهاش بیرون میرفت و فعالیت جسمانی چندانی هم نمیکرد، اشتهای کم و خواب سبکی داشت. نه اشتیاقی به گپ و گعده داشت و نه حوصلهاش میکشید. زیدل فقط به یک چیز علاقهمند بود: کتاب».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.