|

تاریخ نوشتار

پارسا شهری: نخستین کتاب بارت با عنوان «درجه صفر نوشتار» که در اوایل دهه پنجاه میلادی منتشر شد او را به‌عنوان یکی از مطرح‌ترین متفکران قرن بیستم مطرح کرد. این کتاب سال‌ها پیش منتشر شد و اینک با طرح جلد تازه‌ای با ترجمه شیرین‌دخت دقیقیان در نشر هرمس بازنشر شده است. چنان‌که در گفتارِ نخست این کتاب آمده «درجه صفر نوشتار» خیلی زود تأثیری قاطع بر دیدگاه نوین نظریه ادبی گذاشت تا حدی که این کتاب را همراهِ «ادبیات چیست؟» اثر ژان پل سارتر، از مهم‌ترین کتاب‌های نظری در قرن بیستم درباره ادبیات دانسته‌اند. «این دو کتاب پیوندی ناگسستنی و البته نوع جدلی، با یکدیگر دارند. بارت نمی‌گوید که کتاب خود را به‌صورت گونه‌ای پاسخ بر نظریه ادبیات متعهد سارتر نوشته است، اما این مسئله با بررسی تطبیقی این دو کتاب و شرایط نگارش آنها روشن می‌شود». این کتاب که اینک به‌عنوان یکی از نظریات کلاسیک و معتبر در حوزه نظریه ادبی شناخته می‌شود، در دو بخش تدوین شده است و پیش از این، گفتاری درباره درجه صفر نوشتار آمده و پیشگفتار مؤلف. بخش اول کتاب شامل سه مقاله است که عناوین آنها از این قرار است: «اسلوب نوشتار چیست؟»، «نوشتارهای سیاسی»، «اسلوب نوشتار و رُمان» و «آیا اسلوب نوشتار شاعرانه وجود دارد؟». بخش دوم کتاب نیز شامل شش مقاله است با این عناوین: «پیروزی و شکست نوشتار بورژوازی»، «صناعتِ سبک»، «نوشتار و انقلاب»، «نوشتار و سکوت»، «نوشتار و گفتار» و «آرمانشهر زبان». کتاب «درجه صفر نوشتار» در سال 1953 منتشر گرچه بخش‌هایی از آن پیش‌تر در سال 1947 در مجله «کُمبه» به چاپ رسیده بود و این، درست هم‌زمان است با انتشار «ادبیات چیست؟» اثر سارتر. از این‌روست که در گفتار نخست کتاب به خاستگاه مشترک این دو کتاب اشاره شده است: «بارت در سراسر کتاب هیچ نامی از کتاب سارتر به میان نمی‌آورد، ولی بررسی این دو کتاب پیوند تنگاتنگی را نشان می‌دهد؛ البته پیوندی جدلی و درخور شخصیت سنگین دو اندیشمند». از این‌روست که شارحان آثار بارت هم به دلیل محتوای «درجه صفر نوشتار» و هم به‌گواه هم‌زمانی آن با اثر معروف سارتر، تردیدی ندارند که بارت در هنگام نوشتن کتابش با دیدگاه‌های سارتر برخورد داشته است. گرچه این دو کتاب را نمی‌توان برخورد یا رویارویی تمام‌عیار دو ایده دانست. چراکه «درجه صفر نوشتار» و «ادبیات چیست؟» ازقضا در بسیاری از ایده‌ها همداستانی و نسبتی نزدیک دارند. «دیدگاه بارت و سارتر درباره زبان فصول مشترک زیادی دارد و هر دو آنها کارکرد زبان را ارتباط می‌دانند، اما بزنگاه چالش میان سارتر و بارت نظریه التزام ادبیات است. سارتر زبان را از سبک متمایز می‌کند. زبان ابداعی جمعی است که با مجموعه نشانه‌های قراردادی خود در اختیار نویسنده قرار می‌گیرد و سبک چگونگی انتقال آن چیزی است که نویسنده می‌خواهد درباره آن بنویسد. بنابراین، زبان تصمیمی از سوی اجتماع و سبک تصمیمی فردی است. اما بارت مسئله را پیچیده‌تر می‌بیند و عامل سومی را به زبان و سبک می‌افزاید که همانا اسلوب نوشتار است. یعنی زبان، سبک و اسلوب نوشتار سه بُعد فرم ادبی را تشکیل می‌دهند. سارتر سبک را عاملی در خدمت درونمایه اثر می‌دانست، اما دیدگاه بارت به‌کلی متفاوت است. بارت سبک را فرایند بسته فردی و بی‌تفاوت نسبت به اجتماع می‌داند که نه حاصل گزینش و نه کنکاش در ادبیات است، بلکه بخشی یکسره خصوصی است که از ژرفای وجود نویسنده برمی‌خیزد و از قلمرو پایش او دور می‌شود». سایه‌های حافظه شرق: «در زندگی خود تجاربی را از سر می‌گذرانیم که برخی از آنها بیشه‌هایی خاطره می‌رویانند؛ خاطراتی که، در راه زندگی، برهه‌ای از زمان با ما همراه‌اند، سپس آنها را در سیر خستگی‌ناپذیر کاروان پشت سر می‌گذاریم و گمان می‌کنیم از یادشان برده‌ایم و بادهای عمر آنها را این سو و آن سو پراکنده است. اما گاه، و به‌ناگاه، می‌بینیم که سال‌های عمر گذشته است و آنها دوباره سر بر می‌آورند، چون سایه‌ها بر پنجره حافظه ما». رمان «سایه‌هایی بر پنجره» نوشته غائب طُعمه فرمان، نویسنده مطرح عراقی روایتی است از همین سایه‌ها که به‌زعم نویسنده‌اش نمی‌توان از آنها گریخت چون پاره‌ای از حافظه و وجدان ما شده است. چنان‌که در پیشگفتار روشنگر مترجم این کتاب، موسی اسوار آمده است غائب طُعمه فرمان، فصل گمشده‌ای از تاریخ ادبیات عراق را نوشته است، و این کار بی‌هیاهو صورت گرفته است؛ او که از هیاهوی محافل دوری می‌کرده و به بزرگداشت و ارزیابی بی‌اعتنا بوده است. رمان «سایه‌هایی بر پنجره» به دوره‌ای بغرنج از تاریخ معاصر عراق مربوط است: «دهه شصت از قرن گذشته و دقیقا پس از 1963 سال وقوع اولین کودتای خونین بعثی‌ها و ناکام‌ماندن حرکت انقلابی 1958. دگرگونی‌ها و تحولاتی که به لحاظ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در آن سال‌ها رخ داده بود در این رمان سایه انداخته است. غائب طعمه فرمان، در این رمان، از دأب دیرینه خود در پرداختن به جامعه بغداد عدول نکرده است». این رمان درباره سرنوشت خانواده‌ای بغدادی است که با بحرانی رودررو می‌شوند و همین بحران و نوع مواجهه افراد خانواده با آن، سرگذشت هریک را تغییر می‌دهد و رفته‌رفته به یک تراژدی خانوادگی بدل می‌شود. نویسنده در این اثر از تناقضات حاد درونی شخصیت‌ها پرده برمی‌دارد. موسی اسوار می‌نویسد: «بر این رمان بینشی هنرمندانه حاکم است و چالش آگاهی، خاصه ندای وجدان، در کنش‌ها و حالات و تعاملات شخصیت‌ها رصد می‌شود. در آن، شاهد تقابل صداهایی هستیم که با خصلت‌های اجتماعی و سیاسی و ایدئولوژیک زمانه خود بار آمده‌اند». مترجم همچنین به شگرد نویسنده در این رمان اشاره می‌کند ازجمله اینکه غائب طعمه فرمان، در اغلب رمان‌های خود از نماهای سریع و پراشاره در ساختار واقعه استفاده می‌کند و گاه بر شخصیت‌هایی خاص متمرکز می‌شود سپس این شخصیت‌ها کنار می‌روند و لختی بعد بازمی‌گردند. برای او شخصیت‌های اصلی و فرعی تفاوت ندارند و روایت یا از زبان شخصیت داستان است یا از بان دانای کل. «در این رمان هم این شیوه به ‌کار رفته و افزون بر تکنیک‌های متعارف رمان‌نویسی ازجمله استفاده از جریان خودآگاه ذهن و تداعی و بازگشت به گذشته و درهم‌تنیدگی گذشته و حال و تک‌گویی درونی و رؤیاهای بیداری و صداهای متعدد و متداخل، از دیالوگ‌های تئاتر در فصولی جداگانه و مستقل استفاده شده، و از این مجموعه متنی سرشار از عناصر زیباشناختی فراهم آمده است». غائب طُعمه فرمان را از شاخص‌ترین و برجسته‌ترین رمان‌نویسان عراقی می‌خوانند و همچنین او را به‌عنوانِ پیشگام رمان امروز عراق می‌شناسند. رمان‌های او عمدتا به ادوار مختلف تاریخ معاصر عراق ناظر است: «اگر تاریخ‌نگاری تدوین فعالین انسان و به‌دست‌دادنِ تصویر او در مرحله‌ای از مراحل است، رمان سند صادقانه‌ای از لحظه‌های انسانی است که به مورخ کمک بسیار می‌کند تا تصویر انسان مورد مطالعه خود را در چارچوب زمان ترسیم کند». مانیفست رنج «دارم داستان بلندی می‌نویسم. می‌خواستم پیش از چاپ آن را برایتان بفرستم، زیرا نظر شما برای من به‌اندازه طلا ارزش دارد، ولی باید عجله کنم، چون پولی در دست‌وبالم نیست». این جملات، اشاره چخوف به نوشتنِ «اتاق شماره 6» است در نامه‌ای به آلکسی سورووین به‌تاریخ 31 مارس 1892. چاپِ پنجم این کتاب با ترجمه آبتین گلکار در نشر هرمس منتشر شده است و آن‌طور که در پس‌گفتار کتاب به‌قلمِ آ. پ. چوداکوف آمده است چخوف تا اواخر سال 1892 پیوسته در حال تصحیح و بازنگری در متن داستان بوده و بارها در نامه‌ها و خاطراتش از نارضایتی خود می‌نویسد. تا اینکه سرانجام داستان در ماه نوامبر 1892 در نشریه «اندیشه روسی» به چاپ رسید، اما چخوف بعد از این چاپ نیز در ساختار آن تغییراتی داد. «اتاق شماره 6» به‌گواهِ معاصران چخوف، از موفق‌ترین آثار چخوف بود که تحسین‌ها و تمجیدهای بسیاری را در پی داشت. لف تالستوی ازجمله کسانی است که به انتشار «اتاق شماره 6» واکنش نشان داد و نوشت: عجب نوشته خوبی است این اتاقِ شماره 6! سفر به جزیره ساخالین را از مهم‌ترین عواملی دانستند که چخوف را به نوشتن «اتاق شماره 6» برانگیخت. ساخالین بزرگ‌ترین جزیره روسیه در منتهی‌الیه شرقی این کشور در آن زمان تبعیدگاه به شمار می‌آمد. چخوف در سال 1890 به این جزیره سفر کرد و از نزدیک با تبعیدیان دمخور شد و از این‌رو «اتاق شماره 6» را به نوعی شرح داستانی این سفر می‌دانند. «کشمکش اصلی داستان -یعنی بحث قهرمانان بر سر آنکه فرقی میان اتاق کار گرم و راحت و اتاق شماره 6 وجود دارد و اینکه آیا انسان باید در برابر درد و پستی و رذالت واکنش نشان دهد یا نه- با اعتراف قهرمان اصلی به درست‌بودن موضع طرف مقابل به نتیجه می‌رسد، یعنی او می‌پذیرد که مبارزه، حساسیت در برابر درد و احساس زندگی دقیقا در همین واکنش نشان‌دادن نهفته است. قهرمان در پایان داستان علیه رنج‌هایی که بر او وارد می‌شود و علیه حبسش در اتاق شماره 6 اعتراض می‌کند». این کتاب مقوله رنج و شیوه برخورد با آن را از خلال سرنوشت و گفت‌وگوهای یک بیمار روانی به ‌نام ایوان دمیتریچ، و دکترش، آندره یفیمیچ بررسی می‌کند. چخوف با تصویر حالات روحی و مصائب بیماران روانی، از زوال روانی و اجتماعی جامعه روسیه پرده می‌بردارد. داستان در یک بیمارستان روانی می‌گذرد، در اتاق شماره 6 آن پنج بیمار اقامت دارند و یکی از آنان ایوان دمیتریچ گروموف است که ۳۳ سال دارد و پیش از این مأمور اجرای دادگاه بوده و بدون ارتکاب هیچ جرمی، به این توهم دچار شده که مدام تعقیبش می‌کنند و ممکن است هر لحظه بازداشت شود. از طرف دیگر ما با دکتر آندره یفیمیچ مسئول اتاق شماره ۶ مواجهیم که خود مسائل و دردهای خاص خود را دارد و همین دردهاست که رابطه او را با ایوان از حدِ یک رابطه قراردادی پزشک-بیمار فراتر می‌برد و این رابطه نوعی مانیفست رنج می‌شود، طوری که در جایی از رمان می‌خوانیم: «لعنت به این زندگی! از همه تلخ‌تر و ناراحت‌کننده‌تر این است که در آخر این زندگی به خاطر رنج‌ها هیچ پاداشی نصیب آدم نمی‌شود، برخلاف اپرا هیچ صحنه‌های باشکوه پایانی نیست بلکه فقط مرگ است». فرشته مرگ «این‌گونه می‌نامند فرزندانی را که دو بار زاده می‌شوند: بار اول از فقر یک زن و بار دوم از ناباروری دیگری». داستان «آکابادورا» اثر میکلا مورجیا نویسنده ایتالیایی این‌طور آغاز می‌شود. این رمان در می ‌‌2009 از سوی انتشارات اینااودی به چاپ رسید و تاکنون به چندین زبان ترجمه شده است. داستانِ «آکابادورا» در نیمه اول قرن بیستم و در روستایی کوچک در ساردنیا به‌ نام سورنی اتفاق می‌افتد. مترجم در ابتدای کتاب، داستان را روایت می‌کند: ماریا لیسترو کوچک، فرزند چهارم و آخر از خانواده‌ای در سورنی که پدرشان را از دست داده‌اند، به فرزندخواندگی زنی بیوه و ثروتمند به نام بوناریا اورایی درمی‌آید. نکته مرموزی در این پیرزن سیاه‌پوش دیده می‌شود که ماریا را می‌ترساند و قادر به درکش نیست. در سکوتش، در نگاه ترسناکش، در دانشش از زندگی و مرگ، و همین‌طور خروج‌های ناگهانی و شبانه‌اش. و اما آنچه همه به‌جز ماریا می‌دانند این است: بوناریا اورایی وارثِ اسرار سحر و جادوهای فرهنگی بازمانده در گذشته دور است. زمانی که فرد بیماری در اوج ناامیدی است به او پناه می‌برد و از او می‌خواهد که کارش را تمام کند. این نقش مادری مهربان و نقش نهایی اوست به‌عنوان آخرین مادر. مترجم همچنین از وجه تسمیه رمان می‌نویسد، «آکابادورا» از کلمه اسپانیایی مشتق شده است به معنای پایان‌دادن. و از نظر تاریخی، توصیف‌کننده زنی است که وظیفه‌اش پایان‌دادن به زندگی افرادی است که شرایط بیماری‌شان او و خانواده‌اش را به درخواست «مرگ آسان» توسط فرشته مرگ وامی‌دارد. در جایی از داستان می‌خوانیم: «مردم سورنی به دو دلیل مستحق مرگ بد بودند، به خاطر گناهان خودشان، یا برای محافظتِ دیگران. ماریا نمی‌دانست کدام‌یک از این دو واقعا مانع رفتن بوناریا اورایی می‌شد. در این دودلی، ماریا تصمیم گرفته بود قبل از هر چیز با آنچه قابل کنترل بود، روبه‌رو شود». این رمان که امسال برای بار نخست منتشر شده است جوایز مختلفی به دست آورد ازجمله جایزه دسی در سپتامبر 2009 و دو جایزه سوپرمندلو سیسیل و جایزه کَمپِیلو در 2010.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.