|

نگاهی به موسیقی 10

حمید فرید

آواز «افشاری» یکی از آوازهای موسیقی ایرانی است که از متعلقات دستگاه شور دانسته می‌شود؛ ولی در میان متعلقات شور اختلاف افشاری در مقایسه با سایر آوازها (مانند دشتی، ابوعطا، بیات ترک) بیشتر است؛ به‌طوری‌که برای بعضی شنوندگان ممکن است با «سه‌گاه» و به‌ویژه «نوا» اشتباه گرفته شود؛ اما به لحاظ فواصل، افشاری با محور اصلی شور و به آواز ابوعطا شباهت زیادی دارد. شاید به همین دلیل است که می‌توان بین این سه دستگاه به‌خوبی «مرکب‌نوازی» یا «مرکب‌خوانی» کرد (نمونه خوب مرکب‌خوانی آلبوم نوا؛ نتیجه همدلی پرویز مشکاتیان و محمدرضا شجریان است). همان‌طور که اشاره شد، آواز افشاری، بر‌خلاف برخی از متعلقات دستگاه شور، نسبتا مستقل است؛ چنان‌که مُد و فرود مخصوص به خودش را دارد و به محور اصلی شور فرود نمی‌آید؛ اما «هرمز فرهت» معتقد است از آنجایی که گوشه‌های پایانی افشاری به محور اصلی دستگاه شور پرده‌گردانی می‌کنند، افشاری غالبا جزء متعلقات شور طبقه‌بندی می‌شود (پرده‌گردانی، مُدگردی، مقام‌گردانی یا مدولاسیون، اصطلاحی است در تئوری موسیقی که برای توصیف تغییر کلید موسیقی یا جابه‌جایی از یک گام یا مقام یا دستگاه به گام یا مقام یا دستگاه دیگر، به کار می‌رود). نام افشاری از نام ایل افشار گرفته شده است (افشار یا «اوشار» یکی از ایل‌های ترک‌های اغوز، جزء گروه قومی ترک‌های آذربایجانی هستند که در زمان شاه اسماعیل صفوی همراه با شش ایل بزرگ از آناتولی عثمانی به ایران آمدند و پایه‌های دودمان صفوی را بنیان نهادند). اهمیت این آواز در طول تحولات ردیف افزایش یافته است، به شکلی که در ردیف‌های قدیمی‌تر (مانند ردیف میرزا عبدالله) اهمیت کمتری داشته و مدت اجرای آن کمتر از پنج دقیقه بوده است؛ اما در ردیف‌های پس از آن اهمیت بیشتری پیدا کرده؛ چنان‌که اجرای آن به‌راحتی تا 30 دقیقه ادامه می‌یابد و در برخی از ردیف‌های آوازی (به طور مثال، ردیف آوازی مرحوم نورالدین رضوی‌سروستانی) آواز افشاری 45 دقیقه طول کشیده است. استاد روح‌الله خالقی در کتاب «نظری به موسیقی» آورده است: «افشاری آوازی است مغموم و دردناک که از داستان هجران سخن می‌راند. گویی عاشقی است خسته و نا‌امید که از شدت درد می‌نالد و جز ناله هم با چیز دیگری سروکاری ندارد و گاه از زیادی رنج فریادی از سینه پر‌آتش خود بر‌می‌کشد که شنونده را سخت متأثر می‌کند». به طور کلی این آواز برای نشان‌دادن حالاتی مانند ناله‌های جانسوز هجران و شکایت از بی‌وفایی یاران و اظهار درد و اندوه درونی و نا‌امیدی‌ها و ناکامی‌ها و اظهار تألم و تأثر از رنج‌های زندگی و ذکر خاطرات اسف‌انگیز بهترین نمونه است؛ ولی گوشه رهاب (رهاوی) که در اواخر آواز افشاری نواخته می‌شود، امید‌بخش توصیف شده است؛ چنان‌که گویی «آب خنکی بر قلب سوزان می‌ریزد». البته نکته‌ای که باید به آن اشاره کرد، این است که حالت افشاری به‌ویژه در عراق کاملا متفاوت است و می‌توان از آن برای مرکب‌خوانی به سایر دستگاه‌ها مثلا بیات ترک نیز استفاده کرد یا گوشه مثنوی (که فرمی ثابت در موسیقی ایرانی است که در همه دستگاه‌ها با وزن ثابت اشعار مثنوی: فاعلاتن فاعلاتن فاعلات اجرا می‌شود)، معمولابرای راز و نیاز و نیایش استفاده می‌شود که باید به آواز مثنوی-افشاری استاد شجریان در ماه مبارک رمضان پیش از نیایش ربنا اشاره کرد (این دهان بستی، دهانی باز شد). از آنجایی که گفتیم، آواز افشاری بر محوریت دستگاه شور است، نتی است آن درجه دوم شور و نت شاهد آن درجه چهارم شور است. افشاری دارای درآمدهای متعددی است که در ردیف‌های مختلف اجرا می‌شود. به‌عنوان مثال در ردیف «علی‌اکبر شهنازی»، هشت درآمد برای آواز افشاری آمده است. درآمدهای افشاری، گاه در درجات هفتم، هشتم و حتی نهم هم می‌روند و به درجات بالای گام تأکید می‌کنند و نهایتا به نت شاهد و ایست افشاری باز‌می‌گردند. از مهم‌ترین گوشه‌های افشاری می‌توان به بیات راجع، رُهاب، مسیحی، نهیب و مثنوی پیچ (در این گوشه بیشتر از اشعار مولانا استفاده می‌شود) اشاره کرد. یکی از مهم‌ترین گوشه‌های موسیقی ایرانی، نهیب در آواز افشاری است که تکنیک‌های تحریری و کاربردی در این گوشه، در بسیاری از گوشه‌های دستگاه‌ها و آوازهای دیگر استفاده می‌شود. مثلا در گوشه شکسته در آواز بیات ترک یا در چکاوک در دستگاه همایون، اصول موجود در نهیب به کار گرفته می‌شود. نوسان در زیر‌و‌بم‌خوانی در این گوشه بسیار زیاد است و تحریر فرود این گوشه، دارای دو دسته تحریر به نام «تحریر بلبلی» است که اگر با فرکانس صوتی مناسب با آواز خوانده شود، دقیقا صدای بلبل در ذهن تداعی می‌شود. همچنین گوشه عراق را به‌عنوان اوج افشاری بیان می‌کنند. فرهاد فخرالدینی معتقد است که با گوشه عراق می‌توان پرده‌گردانی کرد و به دستگاه ماهور وارد شد. از نمونه‌های شنیداری آواز افشاری می‌توان به تصنیف «از کفم رها» ساخته عارف قزوینی و همچنین آلبوم «آرام جان» از محمدرضا شجریان با همراهی گروه آوا اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.