معضل تاریخی پناهجویی
چنانکه از ادبیات یونان باستان برمیآید، مسئله آوارگی همواره مشكلی جدی در جوامع انسانی بوده است. آثار بیشمار ادبی، از اودیسه هومر تا اُدیپوس در کولونوس سوفوکلس، به افراد دربهدر و بیخانمانی پرداختهاند که دنبال پناهگاه میگشتند. خانهبهدوشی در یونان باستان امری رایج بود. کتاب «پناهجویان در گذر تاریخ» نوشته گری وینر كه بهتازگی با ترجمه شهربانو صارمی از سوی انتشارات ققنوس راهی بازار نشر شده است، به بررسی و تحلیل تاریخی معضل بیخانمانی و آوارگی میپردازد. این کتاب هفتادوچهارمین عنوان مجموعه «تاریخ جهان» است که این ناشر چاپ میکند. مجموعه تاریخ جهان اندیشههای سیاسی، فرهنگی و فلسفی تأثیرگذار را در گذر تمدن از بینالنهرین و مصر باستان به یونان، روم، اروپای قرون وسطی و دیگر تمدنهای جهانی تا روزگار ما پی میگیرد. موضوع اصلی کتاب «پناهجویان در گذر تاریخ»، درباره پیشینه تاریخی پدیده پناهجویی است. مسئله پناهجویی و آوارگی، قدمتی به اندازه تاریخ بشر دارد. آزار و اذیت به خاطر نژاد، دین، قومیت، عقاید سیاسی، عضویت در گروه اجتماعی خاص، جنگهای داخلی، خشونت، فقر و... ازجمله عواملی هستند که باعث مهاجرت انسانها میشوند. به گفته نویسنده کتاب در دو قرن اخیر و پس از جنگهای جهانی اول و دوم در اروپا، جنگهای اخیر در خاورمیانه و آفریقا، آوارگی و پناهجویی به یک مسئله بحرانی در جهان تبدیل شده است. بههمیندلیل از میانههای قرن بیستم، سازمانهای بینالمللی برای سازماندهی آوارگان و پناهجویان، فعالیتهایی را آغاز کردهاند که تا امروز ادامه داشته؛ اما از همان نیمه قرن بیستم تا امروز، همیشه اختلافنظرهایی درباره پناهجویان و آوارگان وجود داشته است. عدهای خواهان کمک و پذیرش آنها بوده و هستند و عدهای هم به چشم تهدید به آنها نگاه کردهاند. تصمیمات سیاسی هم در این میان، روی سرنوشت پناهجویان تأثیر زیادی داشته است. به نوشته گارلند، «از زمانهای بسیار قدیم یونانیان همواره در حال جابهجایی بودند و از مسکن مأنوس خود یا بهاجبار دیگران رانده میشدند یا به دلیل مسائل اقلیمی. این ماجرا در سراسر عصر باستان ادامه داشت». آماری از آوارگان دنیای باستان در دست نیست، اما بیخانمانی رویدادی معمولی بود و اکثر آوارگان «که زمانی پیوندهای محکمی با زادگاه خود داشتند، بیآنکه نشانی از آنها باقی بماند، ناپدید میشدند». این تا حدی بدان دلیل است که هیچیک از مورخان آن زمان چندان علاقهای به افراد معمولی خانهبهدوش نداشتند. به استدلال گارلند، «هرچند برخی از یونانیان نوآور چیزی مانند روزنامه ابداع کرده بودند، واقعا شک دارم که اخبار مربوط به آوارگان سرخط آن بوده باشد. برای هیچکس پیامدهای گسترده جنگ، قحطی و رنجهای هزاران قربانی چنین مصیبتهایی اهمیت نداشت». بااینحال معلوم است که تعداد زیادی از یونانیان مشهور مجبور به جابهجایی و پناهندگی در سرزمینهایی غیر از سرزمین مادری خود شدند. از جمله ارسطوی فیلسوف. بعدها در دوران روم نیز تعداد پناهجویان بسیار بود و رومیها تا حدی با این بیخانمانها به سبب وضع اسفناکشان همدردی میکردند که با توجه به خاستگاه امپراتوری روم جای تعجب ندارد. قرن بیستم شاهد افزایش آوارگان و پناهجویان بیش از هر زمان دیگر بود. اوایل قرن بیستم، بحران پناهندگی از دو نظر با دورههای قبل تفاوت داشت: تفاوت اول در تعداد بود، با یک میلیون آواره ارمنی، 5/1 میلیون آواره روس و 8/1 میلیون آواره اروپایی که از بحرانهای منطقه میگریختند؛ تفاوت دوم آن بود که با ظهور دولت ـ ملتها، آوارگان دیگر نمیتوانستند بهراحتی وارد سرزمینهای دیگر شوند و با ساکنان آنها بیامیزند. آوارگان قرن بیستم روزبهروز بیشتر مرزها را به روی خود بسته میدیدند و کشورهایی که پیشتر به آنها پناه میدادند، در این زمان دیگر روی خوش نشان نمیدادند؛ مثلا در قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، ایالات متحده مشوق مهاجرت آزاد بود؛ اما اواخر قرن نوزدهم، این کشور شروع به تصویب قوانینی کرد که از ورود برخی مهاجران ممانعت میکرد؛ برای نمونه قانون ممانعت از ورود چینیها در سال ۱۸۸۲ و قانون کارگران قراردادی بیگانه در سال ۱۸۸۵ مانع مهاجرت انبوه شد. واکنش به قوانین ضدمهاجرت در اوایل قرن بیستم باعث بهوجودآمدن نهادی برای سهمیهبندی در سال ۱۹۲۱ و پس از آن تصویب قانون مهاجرت در سال ۱۹۲۴ شد که جریان مهاجرت به ایالات متحده را بهشدت محدود کرد. سیاستمداران برجسته این دوره در مبارزات انتخاباتی خود از اهرم ترساندن مردم از «دزدیدن» کار آمریکاییان به دست کارگران مهاجر استفاده میکردند. با وجود تاریخ طولانی این کشور در پذیرش مهاجران موفق و توانا، این ترس باعث نوعی بیاعتمادی به مهاجران و انزجار از آنان شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.