مسئوليت اخلاقي در حرفه نشر: ماجرای انتشار کتاب «با ایران چهها که نکردند»
شهریار خواجیان . مترجم و ویراستار
کی شدم فارغ من از این ناسپاسیهای خلق/ خون دل خوردم به راه خویشتن اما دریغ از پاسخی م. غ م «شرر» یکی بود، یکی نبود. چند سال پیش یکی از آشنایان روزنامهنگار پس از مدتها بیخبری با من تماس گرفت و پس از سلام و احوالپرسی گفت که کار ترجمه خوبی برایم سراغ دارد و گفت که این کار متعلق به یک ناشر معتبر بخش خصوصی است که آثار متعدد و مشهوری را منتشر و معرفی کرده است. شماره آن را به من داد و از من خواست که در اسرع وقت با او تماس بگیرم چون کار فوری است و باید در زمان محدودی ترجمه و منتشر شود. نام ناشر مربوطه انتشارات کتابسرا بود و مسئول مربوطه شخصی به نام ص.س همان روز با او تماس گرفتم و قرار دیدار گذاشتیم. پس از حضور در محل انتشارات او زونکنی را به همراه یک لوح فشرده (سیدی) در اختیارم گذاشت و گفت این کار قبلا ترجمه شده اما چون ما از ترجمه راضی نیستیم، شما آن را از نو ترجمه کنید. با نگاهی اجمالی به اثر دیدم که کار ویژهای است؛ بدین معنا که اصل متن انگلیسی شامل شمار کثیری بُریده نشریات و تلفنگرام خبرگزاریهای انگلیسی و بعضا غیرانگلیسی ِ دهه دوم قرن بیستم درباره ایران و مشخصا برهه حضور مشاور مالیه آمریکایی، «مورگان شوستر» در ایران در سال 1911 است. مترجم اولیه آنها را با شتاب و عجله فراوان و درعین بیدقتی ترجمه کرده بود. مشکل آنجا بود که ادبیات روزنامهنگاری صدواندی سال پیش با امروز متفاوت و درک بسیاری از واژهها، اصطلاحات و عبارات آن بسیار دشوار و (خانم) مترجم در برگردان بسیاری از آنها یکسره به خطا رفته بود. بدتر اینکه، پس از پایان کار حتی به خود زحمت نداده و كل متن ترجمهشده را یک بار مرور و غلطگیری ساده املایی هم نکرده بود! به ناشر گفتم که ترجمه این کار دستکم یک سال زمان میبرد تا یک متن قابل انتشار شود. اما او گفت که نمیتوانند این مدت صبر کنند و از من خواست که برای صرفهجویی در وقت متن مترجم اولیه را بازخوانی، بازنویسی و با نوشتههای انگلیسی بعضا رنگ و رو رفته مقابله کنم. من هم چون کار به نظرم جالب و در نوع خود بدیع آمد و نیز کار دیگری در دست نداشتم، بدون آنکه قراردادی با ناشر امضا کنم (که اکنون میبینم باید میکردم) کار را پذیرفتم. واقعا هم فکر میکردم که ناشر آنقدر به قول فرنگیها «جنتلمن» است که به تعهدات معمول و بدیهی خود عمل خواهد کرد -که بدبختانه نکرد! باری کار را گرفته و به خانه آوردم و از فردای آن روز مشغول شدم. جالب و درعینحال تأسفبار بود که هرچه در کار پیش میرفتم درمییافتم که کار چقدر دشوار و زمانبر است. چند بار با ناشر تماس گرفتم و از او خواستم که برای تسریع در روند کار مترجم را با من در ارتباط قرار دهد تا با کمک یکدیگر کار را پیش ببریم و از این نظر در وقت صرفهجویی کنیم. سرانجام او شماره تلفنی به من داد و من پس از تماس با سرکار ِخانم دریافتم که او هیچ علاقهای به همکاری در این زمینه ندارد و حتی به طور سربسته به من گفت که این ترجمه را هم از سر ِرفع تکلیف انجام داده است! باری، چون عادت به زدنِ زیر تعهد در کارم ندارم، خود بهتنهایی و با دشواری کار را پیش بردم. یکی از دشواریهای مهم در این کار ساییدگی و خوردگی بسیاری از گوشهها و لبههای آن بریدهمطالب و مرتبنبودن تاریخ آنها به لحاظ کرونولوژی بود که بانوی مترجم به آن توجه نکرده بود و این خود بر دشواری کار میافزود. سرانجام پس از تقریبا شش ماه کار را به پایان رساندم و ناشر «محترم» مثلا به پاس این سرعت عمل 20 درصد از حقالزحمه مرا پرداخت کرد. هنوز عرق کارم خشک نشده بود که ناشر دوباره تماس گرفت و گفت به کمک نیاز دارد چون باید در آغاز سال نو 97 و به احتمال زیاد در نمایشگاه کتاب کار را دربیاورد و لذا کل متن را بازخوانی و تا آخر سال تحویل دهم. افزون بر آن از من خواست که برای هر بخشی از کار که عکسی از آن در بریده روزنامه مربوطه نیست، در اینترنت بگردم و عکس لازم را پیدا کنم! دیدم او کس دیگری را ندارد و لحنش هم مستأصلانه شده است. ازاینرو قبول كردم و این بخش از کار را هم انجام و نهایتا در اوایل اسفند 96 کل کار را تحویل دادم. هنگام تحویل پرسیدم عنوان کتاب چه خواهد بود که گفت احتمالا «با ایران چهها که نکردند!» خواهد بود. اما نشان به آن نشان که کتاب نه فقط در آغاز سال 97 به دلایل عدیدهای که البته بیشتر آنها به ناشر مربوط نمیشد (گرانشدن ارز و کمبود کاغذ و...) درنیامد که در سال 98 هم خبری از انتشار آن نشد. کمکم فکر کردم مشکل ظاهرا از سوی خود ناشر است و کتاب هنوز برای چاپ آماده نشده است. باری، دیگر به قول دوستان بیخیال شده بودم که پیش از سال نو 99 جنابشان تماس گرفت و گفت که انشاءالله در آغاز سال 99 در نمایشگاه بینالمللی کتاب درمیآید. اما چنانکه همه میدانند و میدانیم همهگیری کرونا پیش آمد و نمایشگاهی هم برگزار نشد و کار انتشار تا تیر به درازا کشید. سرانجام در یکی از نخستین روزهای ماه تیر ناشر زنگ زد و گفت: کتاب درآمده و فعلا 10 نسخه به دست ما رسیده که 9 نسخه آن را دیگران (!) بردند و یک نسخه هم مال خود من (یعنی ناشر) است! به او گفتم، شما که حقتان محفوظ است، اما آن 9 نفر دیگر واقعا از منی که آن ترجمه غیرقابلانتشار را قابل انتشار کردهام، مقدمتر و مهمتر بودند که آن 9 جلد را میان آنها تقسیم كردید؟ این پرسش مرا با مجامله مثلا رفع و رجوع کرد و گفت دو هفته دیگر 300 نسخه کتاب درمیآید و نسخههای شما هم حاضر خواهد بود و از این حرفها. باری با احساس دلخوری از این حقناشناسی ناشر گوشی تلفن را گذاشتم -غافل از آنکه «دستهگل» اصلی ناشر «محترم» چندی بعد تقدیم میشود!. دو هفته بعد با اطلاع و دعوت ناشر به کتابسرا رفتم تا چند نسخه خود را بگیرم. زمانی که کتاب را آورد، دیدم که چه کتاب پرحجم و قطوری است. نگاهی به روی جلد آن انداختم، دیدم که عنوان آن همان است که پیشتر گفته بود: با ایران چهها که نکردند! اما ذیل آن نام شخصی به اسم م. م نوشته شده است. توضیح اینکه شخص مذکور نقشش در چاپ و انتشار کتاب، به گفته چندباره خود ناشر و نیز مقدمهای که خودش در ابتدای کتاب نوشته، فقط این بوده که آن بریدههای نشریات انگلیسی را از کتابخانهای خریداری کرده و آن را برای ترجمه در اختیار ناشر گذاشته است. همین و بس! پس از دیدن نام او در پایین جلد به ناشر گفتم این آقا که خودتان گفتید کاری جز خرید آن بریده روزنامهها نکرده، چنانکه خودش هم در مقدمه کتاب گفته است. چرا نامش را روی جلد کتاب گذاشتید؟ گفت ایشان بههرحال آدم معمری است و زحمت کشیده و از اینگونه سخنان توجیهآمیز! کتاب را باز کردم و نگاهی به بخش شناسه کتاب انداختم، دیدم در بخش مترجم هم باز نام آن شخص و دخترش مینو (؟) م نوشته شده است و هیچ نام و نشانی از من نیست! گفتم جناب ص.س چرا نامی از من در اینجا نیست. اول گفت اشتباه شده... بعد گفت یادشان رفته نام مرا بگذارند و بعد در آخر گفت... فکر کردیم خودتان نمیخواهید نامی از شما در این کتاب باشد! گفتم من کی چنین درخواستی از شما کردم؟ شما نیتخوانی کردید؟ پس از اندکی تأمل و فروخوردن خشم از این ناسپاسی و حتی اهانت آشکار چیزی نگفتم و بدون هیچ حرف و حدیثی از ساختمان «شیک» انتشارات کتابسرا بیرون زدم و دیگر پشت سرم را هم نگاه نکردم. در بازگشت به خانه با خود اندیشیدم که واقعا به قول شیرازیها: چطو شد که ایطو شد؟! بعد یادم به سخنی افتاد که ص.س در همان روز به من گفته بود: والله من اینکاره نبودم! کار اصلیام پیش از انقلاب بانکداری و امور مالی بود، و خلاصه اینکه «از سر حادثه اینجا آمدهام»! آری پس از چند سال آشنایی با این «بزرگوار» تازه بر من معلوم شد که ایشان و همکارانش اینکاره، یعنی ناشر، نیستند و آنچه بر سر من و این کتاب کذایی آمده ناشی از «ندانمکاری» او و همکارانش است. البته اگر خوشبینی به خرج دهم و نخواهم نیمه بیشتر خالی لیوان را ببینم و بگویم که ایشان عامدانه و به قصد اهانت به شخص من (به دلایلی که البته بر من روشن نیست) چنین ناکاری را کرده است. چند روز بعد، آن آشنای میانجی وقتی داستان را شنید سخت شرمنده شد از اینکه واسطه آشنایی من با آن جناب و انتشاراتی متبوعش شده بود. به او گفتم که از طرف من به ناشر بگو یا باید خسارت عمدتا معنوی و بخش مادی من را جبران کند، یا اینکه دست به کمترین کاری که میتوانم بکنم، میزنم: طرح موضوع و دادخواهی یک حق در رکن چهارم دموکراسی!. متأسفانه ناشر وقعی به این پیشنهاد نگذاشت و فقط به این بسنده کرد که بگوید در چاپ دوم کتاب این «اشتباه سهوی» را جبران میکنیم و حقوق مادی ایشان را هم میدهیم که این برای من بهاصطلاح «وعده لولو سر خرمن» بود، چون در این بازار راکد و درعینحال گران کتاب و کتابخوانی، انتظار آن نمیرود که کتاب مذکور به چاپ دوم برسد و تازه اگر هم برسد اصلا معلوم نیست که ایشان به قول شفاهی و با واسطه خود وفا کند! این نامه در واقع انجام همان «کمترین کار» برای دادخواهی است. در پایان ضمن تأکید و سوگند به حرمت قلمی که چهلواندی سال است با آن دمخورم و حاصل آن ترجمه 30 کتاب و نزدیک به صد مقاله بوده است، اعلام میکنم که همه مطالب گفتهشده در بالا (به جز شاید برخی پس و پیششدنهای ناچیز زمانی) عین واقعیت روی داده است، فرصت را غنیمت شمرده و از مقامات دستاندرکار امور بانکی و مالی کشور صمیمانه درخواست میکنم که کاری درخور «تخصص» این جناب ص.س نشر کتابسرا پیدا و به ایشان عرضه کنند تا حرفه بهراستی شریف نشر که ناشرانی شریف، زحمتکش و کاردان با همه دشواریهای کمرشکن مالی و غیرمالی در آن فعالیت میکنند و چراغ فرهنگ این ملک را روشن نگه میدارند، از دست ندانمکارانی مانند جناب ص.س محفوظ بماند! با احترام و سپاس
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.