نقدی بر مجموعه شعر «گامبی» نوشته محسن حامد
تصویرها کوتاه نمیآیند
آرش نصرتاللهی. شاعر و منتقد ادبی
افزایش سرعت زندگی در سالهای اخیر، توجه به شعر کوتاه از طرف شاعران و خوانندگان شعر را افزایش داده است، اما باید توجه کرد که کمبودن تعداد کلمات یا سطرهای یک شعر، از لزوم توجه به ساختارسازی و ساختارشکنی و همینطور شاخصهای دیگر شعری در آن نمیکاهد.
باید اشاره کنم که شعر کوتاه در تاریخ شعر فارسی، عقبهای طولانی و حتی باستانی دارد تا آنجا که در گاتهای اوستا نیز یافته میشود. عنوان هریشنا که ترکیبی روایی از شعر و دعاست، از چند روایت جدا اما مرتبط تشکیل شده به نام «هات». معنی «هات» دَمِ گفته یا نَفَسِ گفته است که حاکی از چگالی گفتار است. توجه به واژه چگالی نشان میدهد که هر هات خود باید چگال باشد و چگالبودن متن شعر از ساختار، موسیقی، روایت، آنِ شاعرانه و مواردی از این دست برمیآید. درواقع هرقدر شعر کوتاهتر میشود، فرصت شاعر در ایجاد ساختار، کمتر و همینطور اهمیت ایجاز و دید در شعر افزایش پیدا میکند. این شرح به این دلیل در ابتدای این یادداشت بررسی مجموعه شعر «گامبی» محسن حامد آمد که تقریبا تمامی شعرهای آن، کوتاه هستند. حامد در مسئله دید، تجربههای مناسبی را ارائه داده و توانسته هم به لحاظ تازگی و هم به لحاظ زاویه دید، امکانات خوبی را به شعرش بدهد، اما باید توجه کرد که صرف دستیافتن به یک یا چند تصویر در متن، شعر نمیشود و مسئله ساختار مهم است و ایجاد آن به عنوان یک بستر همزاد با محتوا و فرم، شعر را شکل میدهد. در شعر جالیز، بند اول از دید مناسبی برخوردار است و شاعر توانسته نشاندادن بهجای گفتن را به اجرا درآورد: «حتا باد هم میخواهد/ زیر چین پیراهن تو باشد». اینجا تضاد این موضوع که وجود باد به حرکت وابسته است، اما خواست او رسیدن به زیر پیراهن است و ایستادن، در انتقال وضعیت عاشقانه متن نقش مهمی داشته و با اجرای خوبی هم همراه بوده که ناشی از دید خوب شاعر و عینیگرایی مناسب اوست. اما در ادامه، مسیر متن منجر به ساختارسازی لازم نمیشود و ارتباط ارگانیک یا چیزی برای کشف نیز وجود ندارد. استفاده از اصطلاحات در شعر خطرناک است و میتواند آسیب گفتن صرف را به همراه داشته باشد که نشانی از نشاندادن ندارد. این وضعیت در مورد شعر «دماوند» (ص14) و شعر «دایره» (ص 71) نیز صادق است. در شعر «مقبره» (ص 18)، اجراها به خوبی نشسته است: «قنداق/ کودکی را دیگر به یاد نمیآورد/ با دستمالهای سفید/ به استقبال دهانی رفتیم که بوی باروت میداد/ و هی دل سپردیم/ به خیابانی که اسم عوض میکرد/ گلولهها پای دیوارها سرخ شدند/ و آزادی/ میدانی شد که فقط دورش زدیم/ هی دورش زدیم...». علاوه بر انتخاب فعل «بهیادنیاوردن» برای قنداق که در ارتباط با کودکی مؤثر شده است، کاربرد دوگانهی قنداق برای کودک و برای جنگ (تفنگ)، این جای شعر را ساخته است. توجه شود که کودک و جنگ با نشانههای دوگانه و درهم تنیدهشدهای در این شعر حضور دارند؛ دستمالهای سفید، دهانی که بوی باروت بهجای شیر میدهد، گلولهها و... . این عناصر در یک ارتباط دیالکتیک توانستهاند ساختار شعر را شکل دهند و در کنار معناهایی همچون عوضشدن اسم خیابان، مسیر متن را به طرز مناسبی طرح کنند. علاوه بر اینها، تصویرسازی حاصل از سرخشدن گلوله پای دیوار، به طرز مناسبی به تصویر شرهکردن خون میرسد. همچنین استفاده از تکنیک تکرار در انتهای شعر، با تغییر معنی «دورزدن» همراه بوده است که اجرای خوبی در ساختار متن یافته است. توجه به طبیعت زبان و زبان طبیعی که در اشارات نیما نیز داریم، در شعر کارساز است و حامد نیز در جاهای زیادی به این امر توجه داشته است؛ ازجمله: «نیستی/ و این سرودهها/ سنگین/ سنگین/ به پای تو مینشینند/ برف میشوند» که درواقع با لحنسازی عاریت گرفتهشده از زبان ترکی (سنگین/ سنگین) همراه است. در تصویرهای ساختهشده نیز اختصاص رفتار برف به سروده (شعر)، استحاله مناسبی است. توجه به آشنازییدایی که به کمک تصویرسازی کارسازتر شده، در سطرهای زیادی از این مجموعه دیده میشود که در صورت توجه بیشتر به ساختار و همچنین لزوم دیالکتیکیبودن فضای متن، شعر حامد شرایط بهتری پیدا خواهد کرد: «.../ مرگ مثل نوازش باد است/ لای درختان میپیچید/ و برگی را به مهمانی خود میبرد» که میبینیم آشناییزادایی توأمان از مفهوم باد و مرگ در بستر تصویرسازی، پایانبندی خوبی برای شعر «تلگرام» (ص 27) شده است. استفاده از حروف اضافه در شعر، باید دقیق باشد؛ چراکه در بسیاری موارد تأثیر مستقیم روی اجرا میگذارد و به نظر میرسد حامد باید روی این بخش بیشتر کار کند تا شعرش حالت توصیفی-توضیحی به خود نگیرد که البته در مواردی مشاهده شد. در شعر «تختهنرد» با آغاز خوب به لحاظ اجرای عینیت و ذهینیت و رسیدن به یک تصویر از یک امر ذهنی، روبهرو هستیم: «شعرهایم عمودی میآیند/ افقی چاپ میشوند/...» اما با ادامهای که بیشتر گفتن است و کلمات از بافت شعر جدا شدهاند، شعر وضعیت مناسبی نمییابد و اشارات مستقیم، جایی برای کشف باقی نمیگذارند: «.../ گلواژههای هردمبیل/ کنار هم جفتک میاندازند/ تا این مصرع از دستم قصر دربرود:/ من اهل بخیهمخیه نیستم/ زیر دردهای روزگار کم آوردهام!». برای پایان این یادداشت، شعر خوب «کنسرسیون» را میآورم که با سیال ذهن خوبی آغاز میشود: «نیامدی/ و این نهنگ خوابیده در سینهام را/ چنگال چنگال تشریح کردند/...». ارتباط بین کلمههای نهنگ، خوابیده، سینه، تشریح در کنار لحن «چنگال چنگال» که به عینیت متن نیز افزوده است، منجر به یک شروع خوب برای این شعر شده است و در ادامه: «بعد به صرف آدمهای تزیینی/ تا پای مرگ/ خوردند و/ بردند و/ .../ حالا/ روزگار خوش از گلویم هی بالا و پایین میرود/ بالا و پایین میشود/ و کسی به انقراض/ اعتراض نمیکند!». استفاده از مثل «آب خوش از گلو پایین نمیرود» با تغییر در اجرای آن، مناسب بوده است و البته عینیتبخشی به امر روزگار خوش یا ناخوش که با بالا و پایینشدن اجرا شده، امکانات لازم برای شعرشدن را فراهم کرده است. به علاوه با تبدیل فعل «میرود» به «میشود» در سطر بعد، مفهوم واژگونهشدن پی در پی روزگار عمیقتر شده است که این شدت معنی در شعر کاربرد دارد. در این شعر اگر از ترکیبی چون «آدمهای تزیینی» که در بافت متن جا نیفتاده، بگذریم، در مجموع ساختار ارگانیک و مناسبی ساخته شده و موسیقی و آواها به طرز کارسازی اجرا شده است. در نهایت، محسن حامد توانایی خوبی در اجرای شعر و تصویرسازی با استفاده از دید دستنخوردهاش دارد و شعر او با تمرکز بیشتر روی ساختارها و امکانات ارتباطی در متن با هدف رسیدن به جهانی در پشت آن، میتواند به شعر فارسی در ادامه راه یاری رساند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.