|

انديشيدن به سبک گذشتگان (رابطه جزء و کل)

مجیدرضا مقنی‌پور.عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز

برای من، یکی از نشانه‌های گذران ایام کودکی و وارد‌شدن به دوران نوجوانی، مکلف‌شدنم به خرید «نان» بود. در آن سال‌ها در نزدیکی منزل پدری، نانوایی سنگک کوچکی بود که بیشتر روزها نان خانه را از آنجا تهیه می‌کردم. همیشه نیز کارد آشپزخانه‌ای را برای بریدن نان‌ها همراه داشتم؛ زیرا ‌آن روزها قد من کوتاه بود و قامت نان‌های سنگک بلند؛ به غیر از آن، علاقه‌ای ذاتی نیز به هندسه و خطوط راست گوشه داشتم؛ بنابراین حتما باید نان‌های داغ را با کاردی به تکه‌های کوچک و منظم تقسیم می‌کردم تا حمل آنها برایم آسان‌تر باشد. متصدی نانوایی پیرمرد آذری و خوش‌مشربی بود و چندین‌بار که من را در حال بریدن و تکه‌کردن نان‌ها می‌دید، با لهجه شیرین آذری می‌گفت: «نان‌بُری نکن که نانت بریده می‌شود». در آن ایامِ آغازین نوجوانی، معنایی به غیر از بریدن نان سنگک با کارد آشپزخانه از مفهوم «نان‌بُری» ادراک نکرده بودم؛ ازاین‌رو حرف پیرمردِ آذری را شوخی‌ای می‌پنداشتم برای سرگرمی و رفع خستگیِ کارگران نانوایی؛ اما با گذران عمر، معنای جدید و تلخی از مفهوم «نان‌بُری» فهم کردم و از شما چه پنهان که گاه ترسی نیز بر من غالب می‌شد. ترس از بریده‌شدن نانم به علت بریدن نان‌های داغ سنگک در آن ایام. از یک‌سو اطمنیان و قاطعیت پیرمرد از گفتارش من را می‌ترساند، به‌طوری‌که احتمال وجود ارتباطی بین این دو عمل را دور از ذهن نمی‌دانستم و از سوی دیگر منطق «دو‌دو‌تا چهارتای» عقلانی، من را از این ترس‌ها بر حذر می‌داشت. این دغدغه‌ها و فکرها ادامه داشت تا اینکه با آرا و اندیشه‌های «کاسیرر» آشنا شدم و مطالعه نظرات این فیلسوف، ذهنم را درخصوص منطقِ نهفته در جمله آن پیرمرد نانوا روشن کرد؛ چراکه در تصور آن پیرمرد، امری جزئی و کوچک مانند بریدن نان با کارد، برابر بود با امری کلی؛ یعنی بریده‌شدن نان و روزی شخص. البته این قانونی بود که با عقلانیت امروز چندان قابل‌فهم نیست؛ «همسانی و یکی‌بودن جزء با کل» یکی از قوانین شاخص نوع دیگری از آگاهی است که کاسیرر آن را تحت عنوان آگاهی «غیرعقلانی یا اسطوره‌ای» به ما معرفی می‌کند.
«کُل» به‌عنوان یک تجمیع و ترکیب در اندیشه علمی، همواره از اجزائی تشکیل می‌شود؛ اما رابطه خاصی که آگاهی غیرعقلانی بین کلِ یک شیء با اجزای آن قائل است با دیدگاه عقلانی و علمی که براساس آن کُل ناشی از اجزایش است، کاملا متفاوت است. بر مبنای یک قانون مهم در شناخت غیرعقلانی انسان، هیچ تمایز و تفاوتی میان کل با اجزایش وجود نداشته و جزء، بی‌واسطه، همان کل است؛ شناخت غیرعقلانی آن خط مجزا‌کننده‌ای را که در میان کل و جزء تمایـز ایجاد می‌کند، در اختیار ندارد؛ در اینجا سرنوشتِ همه آنها گویی به هم گره خورده؛ یعنی سرنوشت جزء، همان سرنوشت کُل است. به بیان دیگر «علتِ» سرنوشت کُل، همان سرنوشت جزء است و دقیقا بر همین مبنا بود که پیرمرد نانوای آذری، بریدن نان‌های داغ را علتی برای بریده‌شدن نان و روزی فاعل این عمل پیش‌بینی می‌کرد.
آشنایی با اندیشه‌های کاسیرر درباره منطق شناختی گذشتگان و به‌ویژه قانون شگفت‌انگیز «همسانی جزء و کل»، ناخودآگاه من را به دنیای کودکی پرتاب کرد و حرف‌ها و نصیحت‌های پیران خانواده را پیش چشم من عیان کرد . به یاد دارم وقتی موهای نه‌چندان بلند سرمان با مشقت و رنج زیاد و با ماشین‌های اصلاح دستی از ته تراشیده می‌شد، اصرار آن عزیزان این بود که موهای تراشیده‌شده را در گوشه‌ای از باغچه خاک کنیم، زیرا اگر این موها در وسط راه باشد و پایی بخورد یا پایمال شود، صاحبِ آن موها نیز در زندگی پا می‌خورد و همین حرف‌ها و نصیحت‌ها درباره ناخن‌های چیده‌شده نیز تکرار می‌شد. در منطق آن روزها، اهمیت هر جزء از پیکره انسانی (دست، پا، ناخن، مو و...) به اندازه اهمیت کُلِ یک انسان بوده و تمایزی میان کل و جزء این پیکره صورت نمی‌گرفت، هر خطری که جزء را (حتی به‌صورت منفصل) تهدید کند، «علتی» مهم و کاملا موجه، برای مورد تهدید قرار‌گرفتن کل شخص بود. بر همین پایه است که در اندیشه گذشتگان، برجای‌گذاشتن ته‌مانده غذا و استخوان‌های گوشتی که خورده شده است، خطرات عظیمی دربر دارد، زیرا هر اتفاقی که برای ته‌مانده غذا روی دهد، بر غذایی که جذب بدن شده و برای شخصی که آن را خورده نیز روی خواهد داد.
در اینجا اعتراف می‌کنم که این قانون، صرفا قانونی برای حیات ذهنی گذشتگان نیست و هنوز هم در زندگی ما حضوری نسبتا پویا دارد. سال‌هاست که موقع نشستن در کنار سفره هفت‌سین در لحظه تحویل سال، بر این باوریم که هر حس‌و‌حالی که در این لحظه جزء داشته باشیم، در کل آن سال با ما خواهد بود. شاید اگر عمیق‌تر به کردار و گفتار دیروز و حتی امروزمان نظاره کنیم، ردپاهای زیادتری از این قانون را بیابیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.