مطالعات اجتماعی طرحهای آب و انرژی
نوشدارویی پیش از مرگ سهراب
محمد حبوطن*
باید اعتراف کرد در سالهای اخیر اقبال به رویکردها و جنبههای اجتماعی در مدیریت آب و انرژی در بین نخبگان این حوزه و همچنین در وزارت نیرو افزایش یافته است. این رویکرد جدید با ایجاد «مرکز امور اجتماعی منابع آب و انرژی» در وزارت نیرو از سال 1397 شکل رسمیتر و نهادی به خود گرفت و اقدام جدید وزارت نیرو در تهیه و ابلاغ «فهرست خدمات مطالعات اجتماعی طرحهای آب و انرژی» جنبه عملیاتی به این رویکرد داده است. اگر نگاهی کوتاه به رویکرد قبلی و حتی فعلی حاکم بر نظام مدیریت آب کشور داشته باشیم، میبینیم گفتمان مسلط بر بیش از نیم قرن سابقه مدیریت آب یک گفتمان سازهای- مهندسی بوده و چند ویژگی دارد: طرحها و راهکارهای پیشنهادی برای حل مشکلات بیشتر مبتنیبر «اجرای سازه و تأمین آب بیشتر» بوده و توجهی به راهکارهای جایگزین و آلترناتیوهای غیرسازهای نمیشود؛ گویا مسئله آب در مناطق مختلف صرفا ریشه در کمبود فیزیکی آب دارد و هیچ ارتباطی به نحوه مدیریت و حکمرانی آن ندارد؛ نیاز و خواست جامعه محلی در تعریف و اجرای طرحهای توسعه آب لحاظ نمیشود؛ بهدلیل تمرکز بر مدیریت عرضه آب، توجهی به مدیریت تقاضا و مصرف نمیشود و نهایت اینکه نوع برداشت از مفهوم «توسعه» در حوزه آب به پیروی از الگوهای «نظریه نوسازی» و نسخههای نهادهای توسعهای بینالمللی، بیشتر ناظر بر توسعه فیزیکی یا «رشد اقتصادی» بوده است نه توسعه بهمعنای واقعی و ارزشیِ آن که متضمن بهبود زندگی جوامع بشری در همه ابعاد آن، مشارکت و توانمندسازی جوامع محلی، عدالت و رفع نابرابریهای اجتماعی-اقتصادی است. بهاینترتیب بهروشنی میتوان انتظار داشت که در چنین رویکردی، نیاز چندانی به مطالعه محیط و نهادها و روابط اجتماعی، اقتصاد اجتماعی و... احساس نمیشود و بنابراین مطالعات اجتماعی وزن و جایگاه چندانی ندارد و اگر هم اندک مطالعاتی با این عنوان انجام شده یا میشود، بیشتر جنبه فرعی و تزئینی داشته است؛ اغلب آمارمحور بوده و منحصر به بررسی ویژگیهای جمعیتشناختی و اقتصادی منطقه طرح است.
واقعیت این است که رویکرد جدید براساس یکسری مطالبات اجتماعی- مدنی و برای رفع نواقص و خطاهای رویکرد گذشته پا به میدان گذاشته است. با ابلاغ فهرست خدمات مطالعات اجتماعی طرحهای آب و انرژی، زمینه برای لحاظکردن رویکردهای اجتماعی در اجرای طرحهای آب فراهم شده و قاعده بازی بهنفع گفتمان مبتنیبر علوم اجتماعی تغییر یافته است. این اقدام هرچند دیرهنگام اما هنوز میتواند پایداری اجتماعی این طرحها را بهبود ببخشد. اینکه چقدر این رویکرد بتواند رویهها و فرایندها را در چرخه حیات طرحها و پروژههای توسعه آب و انرژی بهبود ببخشد و تا چه اندازه حکمرانی خوب را در نظام فنی-اجرائی کشور جاری کند، وابسته به تمهیدات و الزاماتی است که از همان اول کار باید ازسوی وزارت نیرو (مرکز امور اجتماعی آب و انرژی) پیشبینی شود. توجه به موارد زیر شاید بتواند به اجرای بهتر مطالعات اجتماعی در طرحهای آب و انرژی کمک کند: 1- تجربه ناموفق فهرست خدمات مطالعات اجتماعی طرحهای آب که در دهه 1370 توسط وزارت نیرو تدوین و ابلاغ شده بود، مورد تحلیل قرار گیرد و از تکرار آن تجربه جلوگیری شود. 2- انجام مطالعات اجتماعی توسط همان مشاوری که سایر مطالعات فنی یک طرح را انجام میدهد، ممکن است منجر به تعارض منافع شود. شرکت مهندسی مشاور بهعنوان یک بنگاه اقتصادی معمولا تمایل به توجیهپذیری طرح و ورود به مراحل بعدی مطالعه و اجرا دارد. بنابراین اگر مطالعات اجتماعی منجر به توقف طرح یا اصلاحات بنیادی در اجزا و ابعاد طرح شود، به گونهای که هزینه یا عدمالنفع برای مشاور طرح درپی داشته باشد، ممکن است از سوی تیم فنی مشاور یا پیمانکار به حاشیه رانده شود و در نهایت مطالعات اجتماعی نتواند آن کارکرد و اثرگذاری مورد انتظار را داشته باشد. برای رفع این تعارض شاید لازم باشد تیم مطالعات اجتماعی طرح یک استقلال نسبی از تیم فنی مشاور داشته باشد. وزارت نیرو باید تمهیدات لازم را دراینباره پیشبینی کرده و برای نمونه ایجاد رسته مطالعات اجتماعی طرحهای خود را در نظام فنی-اجرائی آب از سازمان برنامه و بودجه مطالبه کند. 3- با توجه به تمرکز جامعه مهندسان مشاور حوزه آب و انرژی بر جنبهها و مسائل فنی-سازهای، به نظر میرسد ظرفیت تجربی و نظری کافی در آنها برای انجام مطالعات اجتماعی به شرحی که در فهرست خدمات ابلاغی وزارت نیرو آمده است، وجود ندارد. برای رفع این مسئله شایسته است وزارت نیرو (مرکز امور اجتماعی آب و انرژی) برنامهریزی لازم را در زمینه برگزاری نشستهای علمی و تبیین فهرست خدمات مطالعات اجتماعی و نیز توسعه دانش نظری در این زمینه، به عمل آورد. 4- گاهی مطالعات «ارزیابی تأثیرات اجتماعی (پیوست اجتماعی)» و مطالعات اجتماعی طرحها یکسان فرض میشود. درحالیکه به نظر میرسد در ارزیابی تأثیرات اجتماعی مفروض این است که یک طرح قطعا اجرا میشود و هدف از این ارزیابی، برآورد تأثیرات منفی طرح و ارائه راهکارهای جبران و تعدیل آنهاست که بیشتر در مرحله اجرا و بهرهبرداری موضوعیت پیدا میکند. اما در مطالعات اجتماعی هدف بیشتر بررسی توجیهپذیری اجتماعی طرح است و بیشتر در مرحله پیدایش و مطالعات پایه طرح موضوعیت پیدا میکند. البته این ایده هنوز خام است و لازم است وزارت نیرو بررسیهای بیشتری را برای رفع این ابهام و تمییز این دو نوع مطالعه به عمل آورد. *کارشناس وزارت نیرو و پژوهشگر اجتماعی آب
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.