|

حقیقی و حقیقت حضور انکارناپذیرش

هنر گرافیک در زمانه ما و در میانه هنرهای معاصر ایران، همواره با دوگانه هنر فاخر و مؤلف یا هنر تجاری و پیرو مواجه بوده و به تناوب در نوسان و حرکت بوده است. انگار فرزند ناخوانده‌ای است که خانواده گاهی در خود می‌پذیرندش و گاهی از خود نمی‌دانندش، گاهی هنر شناخته و پذیرفته می‌شود و گاهی نیز طرد شده و با بی‌مهری روبه‌رو می‌شود.
این نوسان و این حیات پاندولی گرافیک به شدت وابسته به کسی است که به قول عکاسان پشت ویزور قرار گرفته است. به عبارت دیگر آن‌گاه که گرافیست خلق می‌کند و مؤلف است، هنر تلقی شده و آن‌گاه که یک کپی‌کار و وام‌گیرنده و یک ماشین تبلیغی بر مبنای سفارش گرفته شده، خارج از خانواده هنر تلقی و به یک ابزار کاربردی تجارت بدل می‌شود. این در حالی است که گرافیک در اصل و بنیان خود نمی‌تواند از هنر خارج باشد و اگر خارج باشد در تجارت خود نیز موفق نمی‌شود؛ گویی از ریشه‌هایش جدا شده است. گرافیک از یک سو پیام‌ساز و تصویرساز و از سوی دیگر وابسته به سفارش و مبتنی بر اقبال عمومی است. شاید همین بخش دوم است که آفت جانش می‌شود و گاهی او را از هنر دور می‌کند. مثل نقاشی نیست که هنرمند بر اساس درخواست شخصی و درونی خود دست به تولید بزند و همین موضوع او را همواره در خطر دورشدن از هنر و دورشدن از تألیف و زایش می‌لغزاند. آنجایی که گرافیست و شخص هنرمند سفارش یا کار را مال خود کرده و مؤلف می‌شود و برای ایده‌های خود دست به خلق می‌زند، گرافیک تمام‌قد در رخت هنر ظاهر می‌شود و در زمانی که به اصطلاح گرافیست به سمت کپی‌کاری و چیدمان صرف و جلب رضایت درخواست‌کننده می‌رود، یک ابزار در راستای تبلیغات و رسانه و در نهایت بنگاه‌های تجاری و انتشاراتی قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی است که نقش میدان‌داری، راهبری و گرافیست هنرمند بودن و ماندن در یک مسیر مستمر دارای اهمیت شده و برای قوت‌بخشی کفه ابتدایی مؤثر واقع می‌شوند. کسانی که با نقش خود چه در فعالیت صنفی و چه در ساخت و تولید اثر و سمت و سویی که در کارهای گرافیکی خود نشان می‌دهند می‌توانند فضای پاندولی را از سمت تجاری و روزمرگی به سمت هنربودگی راهبری و هدایت کنند. ممیز در روزگار خود قله بود و توانسته بود اهالی هنر و دوستداران هنر را مجاب کند که گرافیست یک هنرمند و یک خالق است و همچون نقاش و مجسمه‌ساز می‌تواند دست به خلقت تازه بزند و اتفاقا کار او سخت‌تر است، زیرا یک سفارش بیرونی را تبدیل به سفارش درونی و یک دغدغه غیرشخصی را شخصی کرده و یک ایده خام را داستان می‌بخشد و صورت‌بندی می‌کند؛ صورت‌بندی‌ای که گاهی منجر به یک لوگو یا یک طرح جلد یا یک هویت چندمنظوره یا حتی برند یک شخص یا شهر می‌شود. هویتی که همچون یک نقاشی یا یک مجسمه یا یک بنای چشم‌نواز تا سال‌ها سازنده و شکل‌دهنده هویت یک جغرافیا، شهر یا دوره تاریخی می‌شود. کار و اثری که شاید از پس هیچ هنر یا بهتر بگویم کمتر هنر دیگری بر آید که بتواند با ایجاد یک رنگ‌بندی منحصربه‌فرد و شکل‌بندی متفاوت و کلیدواژه‌ها و چیدمان عنصرهای آشنا، این حجم از اثرگذاری را از خود به جای بگذارد. ابراهیم حقیقی که امروز یکشنبه ۱۳ مهرماه هفتاد‌و‌یک‌ساله می‌شود، از معدود کسان هم‌روزگار ماست که هنوز کفه ترازوی گرافیک ایران را به سمت هنربودگی سنگین نگه داشته است. اما چرا ابراهیم حقیقی مسیر و پرونده کاری‌اش باید محل تأمل واقع شود؟ بررسی‌های پیشین درباره ممیز نشان می‌دهد او حاصل مجموعه فعالیت‌های در جمع گسترده‌ای از مراودات هنری و کاری است و نه در یک خلا‌ٔ تخصص‌گرایانه که برای او یک اتمسفر زایشگر و پیش‌برنده به وجود آورده است. چیزی که امروز در گرافیست‌های جوان کمتر شاهد آن هستیم و به بهانه تخصص‌گرایی و عدم توجه به محیط پیرامونی، خود را از آن به اشتباه محروم کرده‌اند. ابراهیم حقیقی نیز امروز در چنین کانسپتی می‌گنجد و اگر او را نیز در بستر چنین بررسی‌ای قرار دهیم، درخواهیم یافت که او نیز زاده نه یک فضای بسته تخصص‌گرایانه و تونل‌وار، بلکه برعکس اتمسفری وسیع و هم‌جوار با دیگر رشته‌ها و اندیشه‌ها و ذیل مجموعه‌ای از عوامل خود پرورش یافته است و امروز به شخصیت قابل اتکای هنر گرافیک ایران بدل شده است. حقیقی حاصل ذهنیتی است که گرافیک را یک هنر میان‌رشته‌ای دریافته و دنبال کرده است، همان‌طور که ممیز آن را به همین شکل می‌پنداشت؛ همچون آب میان‌بافتی که از همه اعضا و هنر‌ها ایده و انرژی و خلاقیت گرفته و به همه آنها ایده و انرژی و خلاقیت‌ می‌بخشد. بر همین اساس نقاشی، مجسمه، عکاسی و به طور کلی ادبیات و از آنها مهم‌تر تماشای درست محیط، یکی از کارهای همیشگی اوست و دست از این تجربه‌اندوزی و دقت نظر و تبادل برنداشته است. در کنار این تجربه‌گرایی، او به‌جد در این سال‌ها کار صنفی و آموزشی کرده است و سعی کرده همان‌طور که مولانا در فیه ما فیه گفته است: «امید سر راه ایمنی است. باری اگر در راه نمی‌روی، باری سر راه را نگاه دار».
در کنار چنین فعالیت‌هایی او مراودات جدی هم با دیگر هنرمندان و‌ اندیشمندان در حوزه‌های دیگر داشته و حاصل این دم‌خوری‌ها به او در خلق هنری بسیار کمک کرده است.‌ علاوه بر آنچه گفته شد کار و تولید زیاد را نیز باید ملاک حقیقی‌شدن امروز او لحاظ کرد. اتفاقی که باز در نصب جوان کم‌رنگ‌تر شده است. اگر شاملو در شعر و ادبیات با روزی ۱۶ ساعت کار روزانه به قول گلشیری می‌شود آنچه ما امروز از شاملو به یاد داریم، حقیقی هم با لحاظ‌کردن انتقاداتی که به کارهایش روا می‌شود و روا هم هست، که شامل هر کسی که کارنامه‌ای دارد نیز می‌شود، تلاش مستمر و خستگی‌ناپذیرش از او حقیقی امروز را ساخته است. این تلاش به این معنی نیست که آرتیستی همچون کارخانه تولید داشته باشد و به خلاقیت و حفظ اصول مشخصه خود دقت نکند. بلکه به این معنی است که از تجربه‌اندوزی و کار پشت کار دست برندارد. زیرا تولید انبوه نیز آفت‌های دارد که گرافیست‌های استخوان‌داری مثل حقیقی نیز گاهی بدان دچار شده و از آن ضربه خورده‌اند.
حقیقی از نخستین پوسترهایش در سال ۱۳۴۸ برای نمایش‌های هفتگی «تلاش فیلم» احمد جورقانیان تا امروز که بیش از نیم‌قرن می‌گذرد، توانسته به اصطلاح خط عمیق و اثر جدی خود را بر تن هنر معاصر ایران آنچنان بگذارد که بی‌ذکر نام او نتوان این زمانه و هنر معاصر را بیان کرد. حقیقتی که در هر بررسی منصفانه هنر معاصر ایران و توسط هنر منتقد و پژوهشگری غیر قابل انکار خواهد بود، باز می‌گویم با وجود تمام انتقادات گاه و بی‌گاهی که به کارهای او و کارنامه کاری‌اش روا شده و می‌شود و گاهی هم وارد است، این را باید پذیرفت و تمرین کرد که هیچ‌ هنرمند کاملی وجود ندارد و همه در عین داشتن نقاط برجسته و‌ آموختنی، نقاط ضعف و البته کارهای ضعیفی هم دارند. به قول شییلر، فیلسوف و شاعر آلمانی، «زندگی سراسر اشتباه من، بهتر از زندگی کسانی است که هیچ‌کاری در زندگی‌شان نکرده‌اند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.