|

علم در ایران باستان

عبدالرضا ناصرمقدسی.متخصص مغز و اعصاب

شهر سوخته یکی از بهترین تمدن‌های باستانی برای کندوکاو نگاه‌هایی است که می‌توان از آنها به‌عنوان پیش‌الگویی برای تفکر علمی نام برد. موضوعاتی همانند اولین چشم مصنوعی، اولین خط‌کش یافت‌شده و نیز جمجمه‌ای جراحی‌شده به‌خوبی وجود نوعی نگاه با معیارهای علمی را در این تمدن نشان می‌دهد. باید توجه داشت که در چنین تمدن‌های باستانی‌ای نباید به‌دنبال معیارهای علمی یا تفکری که امروز علم به‌واسطه آن شناخته می‌شود، گشت. علم به شکل کنونی مقوله‌ای مدرن است که از فرازونشیب‌های زیادی گذشته و درنهایت به این ‌شکل به دست ما رسیده است. اکنون یک پزشک می‌تواند با معیارهای کاملا علمی به تشخیص یک بیماری پرداخته و درمان لازم را تجویز کند. در فیزیک و ریاضی نیز همین‌طور است. ما کاری به دعواهای معرفت‌شناسانه فلاسفه علم نداریم، ولی می‌توانیم در هر شاخه علمی معیارهایی را معرفی کنیم که یک تحقیق بر مبنای آن مورد قبول بوده یا رد می‌شود. چنین چیزی را نمی‌توان در تمدن‌هایی با قدمت تمدن شهر سوخته یافت. اما این بدان معنا هم نیست که آن‌طور که «لوی برول» در کتاب «کارکردهای ذهنی در جوامع عقب‌افتاده» می‌گوید پیشینیان ما همه طرز فکری متفاوت از ما داشته و به‌نوعی جادویی می‌اندیشیده‌اند. در واقع هرچه بیشتر در اندیشه‌های مردم باستان کندوکاو کنیم به جای تفکری یکدست با مجموعه‌ای متنوع و گاه متناقض از اندیشه‌ها روبه‌رو می‌شویم که صدالبته از خصلت‌های اساسی نوع بشر است. با همین رویکرد نیز باید سراغ این تمدن‌ها رفت. همان‌طور که در اولین یادداشت این سلسله از جستارها عنوان کردم نبود آثار مکتوب از این تمدن‌ها و فرهنگ شفاهی رایج در فلات‌قاره ایران عملا راه را برای بررسی‌های بهتر اگر نبسته باشد بسیار سخت و دشوار کرده است. ما قبلا در مورد جنبه‌های مهمی از شهر سوخته در یادداشت پیشین با عنوان «شهر سوخته و اولین بارقه‌های علمی» صحبت کردیم. در اینجا اما به نمونه‌ای منحصربه‌فرد که در کشفیات دو سال پیش این سایت باستانی به سرپرستی دکتر «سیدمنصور سیدسجادی» کشف شد، می‌پردازیم: اسکلتی از یک میمون که با تشریفات کامل به خاک سپرده شده بود. طبق مقاله‌ای که دکتر «سیدسجادی» همراه با «کلودیا مینیتی» در سال 2019 به چاپ رساند، این میمون پنج‌ساله بوده و متعلق به گونه Macaca mulatta است که بومی منطقه سیستان نیز محسوب نشده و احتمالا از هند بر اساس دادوستدهای بازرگانی به شهر سوخته آورده شده است. نحوه دفن این میمون به‌شکلی بوده که برای دفن جنین مرسوم بوده و در عین حال شکلی مرسوم در تدفین در این منطقه نیز به‌شمار می‌رفته است. همین‌طور همانند سایر قبرها که در کنار اسکلت، ظروفی پیدا می‌شد که حاکی از اعتقاد به جهان واپسین و سفر به آخرت است در کنار این میمون نیز یک جام پیدا شده که همان‌طور که دکتر «سیدسجادی» می‌گوید احتمالا نشان‌دهنده اعتقاد مردم این فرهنگ بر وقوع سفر آخرت در حیوانات است. بی‌شک چنین کشفی هم در حوزه باستان جانورشناسی و هم مطالعات بین‌فرهنگی از اهمیت بسیاری برخوردار است. اما نکته مهمی که می‌تواند به بحث مربوط باشد دو موضوع متفاوت دیگر است. اولین آن همین تشابه تدفین میمون با نوزاد انسان است. درست است که بچه‌بودن میمون همان‌طور که دکتر «سیدسجادی» می‌گوید می‌تواند علت این تشابه باشد، اما شاید و به احتمال بیشتر درک تشابه انسان به‌خصوص نوزادان و میمون می‌تواند مبنایی برای این تشابه تدفین باشد. درک این تشابه بسیار اهمیت داشته و موضوعی است که باید مورد توجه باشد. اما نکته مهم‌تر باز به همان نحوه تدفین بازمی‌گردد. این تدفین در عین حال شناخت این فرهنگ را از تفاوت‌های انسان و میمون نیز نشان می‌دهد. درست است که میمون‌ها از اقوام دور ما در درخت تکاملی هستند، اما از منظر آناتومیک با ما تفاوت‌هایی اساسی دارند. شاید مهم‌ترین تفاوت ما با یک میمون، در راست‌قامت بودن ماست. اولین نشانه‌های راست‌قامتی در سرده هومو به چیزی حدود شش میلیون سال قبل بازمی‌گردد. گرچه راست‌قامتی و توانایی برای راه‌رفتن روی دو پا از علل اصلی پایین‌آمدن از درختان و زندگی در ساوان‌های آفریقا نبوده، اما نقش مهمی در این توانایی بازی کرده است. این توانایی حاصل تغییری عمیق در آناتومی لگن، استخوان ران و نیز ستون مهره‌هاست به شکلی که انسان‌ها از لحاظ ستون مهره‌ها دارای لوردوزیس یا گودی کمری و میمون‌ها دارای کیفوزیس کمری یا گوژپشتی هستند. شکل لگن و نحوه اتصال ران به لگن باعث می‌شود که یک میمون نتواند زاویه‌ای نزدیک به 180 درجه بین ران و ستون مهره‌ها برقرار کند. این زاویه کمتر از 90 درجه بوده و همین باعث شکل کنونی میمون‌ها و صدالبته توانایی راه‌رفتن روی چهار دست و پا شده است. میمون شهر سوخته نیز دقیقا همین خصوصیات را از خود نشان می‌دهد و این بدان معناست که کسانی که او را در این مقبره به خاک سپرده‌اند در عین درک تشابه میمون و نوزادِ انسان نخواسته‌اند آناتومی میمون را به هم زده و شکل دیگری به جسد میمون ببخشند. آنها حداقل از نظر بصری متوجه خصوصیات آناتومیک میمون شده بودند. خصیصه‌ای که می‌توان از آن به‌عنوان پیش‌الگویی برای درک مورفولوژی یک موجود زنده در تفکر علمی یاد کرد. ورود یک حیوان بیگانه در بافت فرهنگی می‌تواند عاملی برای رشد نگاه‌ها و ارتقای اندیشه‌ها محسوب شود. آنچه گفته شد نمونه‌ای جالب در یکی از اولین تمدن‌های بشری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.