|

از خودآگاهی تا آگاهی از خطر

مینا نظری‌کمال. مدرس و پژوهشگر روان‌شناسی بحران عزت صمدی‌پور. متخصص سلامت در بلایا و فوریت‌ها

توجه انتخابی، ندیدن و نشنیدن بعضی صحبت‌ها و واقعیت‌ها، بسته به نگاهی است که به خودمان و جهان داریم. در واقع محدودیت آگاهی نسبت به ابعاد مختلف خود، شکلی از انکار، تکذیب و نادیده‌گیری را تقویت می‌کند که به‌مرور قابلیت تعمیم به دیگر واقعیت‌های درونی و بیرونی را دارد. برای مثال کسانی‌که با وجود مشکلات شدید ریوی، همچنان سیگار مصرف می‌کنند یا آمار وحشتناک فوتی‌های ناشی از کرونا را می‌بینند، با‌وجود‌این ماسک نمی‌زنند. به‌ عبارتی پذیرش واقعیت‌های مختلف درونی به قدری حیاتی است که نادیده‌گیری آنها، چشمان واقع‌بین و پذیرنده ما درباره مخاطرات بیرونی را کم‌سو می‌کند؛ ازاین‌رو برای تقویت آمادگی روان‌شناختی برای مواجهه با مخاطرات طبیعی، به راهکارهای تقویت خودآگاهی می‌پردازیم. داشتن خودآگاهی یعنی شناخت تقریبا دقیق و پیش‌رونده‌ای از ابعاد مختلف شخصیت خود داشته باشیم: علایق، قابلیت‌ها، باورهای متضاد، ترس‌ها، نگرانی‌ها، احساسات و نقاط قابل بهبود خود و انگیزه‌هایی که محرک ما می‌شوند. کسانی‌ که خودآگاهی بیشتری دارند، راحت‌تر، دیگران و واقعیت‌های بیرونی را می‌فهمند و سریع‌تر شرایط اضطراری را تشخیص می‌دهند. البته لازم است بگوییم که خودآگاهی لزوما به معنای انسان بهتری شدن نیست؛ اما دست‌کم می‌تواند به روراستی و استفاده بیشتر از قابلیت‌های خود منتهی شود. خودآگاهی فرصت ایجاد تغییر در رفتار و عادات شخصی را می‌دهد و این همان چیزی است که برای ایجاد و تقویت فرهنگ ایمنی در جامعه ضروری است؛ چرا‌که لازمه تغییر در فرهنگ، تغییر در باورها و در نتیجه رفتار افراد است. زمانی‌ که در حال توسعه خودآگاهی خود هستیم، افکار و برداشت‌های‌مان مدام عوض می‌شوند: تغییر در سیستم فکری، دگرگونی رفتار و بهبود هوش هیجانی را موجب می‌شود که برای تاب‌آوری بعد از بحران به آن نیاز داریم. با آگاهی از احساسات و افکار می‌توان تشخیص داد که آنها ما را به کجا می‌برند و در صورت لزوم به جای گریز از مسئله، تغییراتی ایجاد کرده و مسیر زندگی خود را تغییر بدهیم. خودآگاهی گام ضروری برای کنترل زندگی و تسلط بر امور است: جاهایی‌ را که انتخاب می‌کنیم تا انرژی، احساس و شخصیت خود را در آنجا متمرکز کنیم، مشخص می‌کند. حال سؤال این است که با چه راه‌هایی می‌توان خودآگاهی را افزایش داد؟ به عدد انسان‌های روی زمین، روش خودشناسی وجود دارد که البته بسیاری از آنها وجوه مشترک متعددی با هم دارند. در ادامه به پاره‌ای از آنها می‌پردازیم: اولین پیشنهاد، نگاه بی‌طرفانه به خود است: اینکه خودمان را همان‌گونه که هستیم، ببینیم، کار چندان راحتی نیست؛ ولی با تلاش و برنامه روزانه مشخص برای کشف قالب‌ها و الگوهای فکری و رفتاری‌مان، می‌توانیم در این کار پیشرفت کنیم. زمانی‌ که بتوانیم خود را بی‌طرفانه ببینیم، یاد می‌گیریم خود، ویژگی‌ها و شرایط خود را پذیرفته و براساس آن عمل کنیم؛ نه صرفا در راستای رضایت دیگری یا لذتی موقتی. برای این کار، بنویسید یا نقاشی کنید، یک صندلی روبه‌روی خود بگذارید یا با آینه صحبت کنید. برای شروع با تشویق خود بابت کارهای خوب‌تان شروع کنید، به کودکی بروید و خاطرات را مرور کنید. چه چیزهایی تغییر کرده‌اند و چه چیزهایی مثل سابق باقی مانده‌اند؟ دلیل تغییرات چه هستند؟ این پذیرش خود با تمام کمی‌ها و کاستی‌ها، کلید پذیرش ویژگی پرمخاطره‌بودن ایران است. روش دوم خودشناسی، مدیتیشن است. با استفاده از روش تمرکز ذهن می‌توان شناخت از خود را افزایش داد. عمده روش‌های مدیتیشن بیشتر با تنفس و عمل دم و بازدم صورت می‌گیرد. با چند ثانیه تمرکز بر تنفس خود می‌توانید خودآگاهی خود را نیز افزایش دهید. در طول مدیتیشن سؤالات زیر را از خودتان بپرسید: چه چیزی می‌خواهم به دست بیاورم؟ برای زندگی‌ام چه کاری انجام می‌دهم؟ چه کاری انجام دهم تا به آرامش برسم؟ برای تغییر حالت چه کاری می‌توانم انجام دهم؟ همچنان که به خود می‌اندیشید، زمانی را به تفکر درباره اینکه چگونه همکار یا دوستی هستید و افرادی که با شما کار می‌کنند، شما را چگونه فردی می‌بینند، بگذرانید. به این فکر کنید که برای کمک به دیگران چه کرده‌اید و اینکه آیا می‌توانستید کار بیشتری انجام دهید. چه ارزش‌هایی دارید و در‌حال‌حاضر مهم‌ترین چیز برای شما چیست؟ روش‌های مختلفی برای درون‌نگری وجود دارد. مانند نوشتن یا فعالیت‌های هنری دیگر مثل نقاشی و نیز گوش‌دادن به موسیقی آرام. می‌توانید زمانی را نیز برای بازدید از موزه‌های هنری در نظر بگیرید یا در حیاط و بالکن منزل خودتان مشغول نگهداری از گل‌ها شوید. هر روز 15 دقیقه خودشناسی داشته باشید؛ زمانی ‌که افکارتان را می‌نویسید، خودشناسی خیلی مؤثرتر است. همچنین بهتر است برای فکر‌کردن جای ساکتی را پیدا کنید. در گام بعدی، آزمون‌های معتبر روان‌شناختی را تکمیل کنید یا برای خودشناسی بیشتر با یک مشاور صحبت کنید. تست‌ها را انجام دهید تا متوجه شوید چه ویژگی‌ها و خصایصی دارید؛ تست‌هایی که جواب اشتباه و درست ندارد. برعکس، آنها فرد پاسخ‌دهنده را وادار می‌کنند به یک لیست از ویژگی‌ها که خصوصیات آنها را بیشتر از چیزهای دیگر شرح می‌دهند، فکر کنند. ببینید با چه کسانی دوست شده و براساس چه شاخص‌هایی آنها را انتخاب کرده‌اید. یا اصلا از چه افرادی خوش‌تان نمی‌آید؛ احتمال اینکه با آنها وجوه مشترکی داشته باشید، زیاد است! مهم داشتن آن ویژگی یا صفت مطلوب یا نامطلوب نیست، مهم پذیرش خود همان‌گونه که هستیم، است. علاوه بر مشاوره با دوستان قابل اعتماد و خانواده، فرایند رسمی‌تری را در محیط کار دنبال کنید تا واکنش‌های همکاران را نیز ببینید. در محیط کار به دنبال واکنش‌ها باشید و از افراد قابل اطمینان برای افزایش خودآگاهی کمک بگیرید. زمانی‌ که فرایند بازخورد تمام شد، متعهد شوید که در گام‌های کوچک و با برنامه‌ریزی در جهت بهبود ویژگی‌های خود اقدام کنید. خودمراقبتی در هر فرایندی خواه پزشکی، روان‌شناختی یا اجتماعی، مهم‌ترین رمز بهبود و اصلاح است. تمام نقاط ضعف و قوت جالبی را که تا به حال از آن اطلاع نداشته‌اید، بنویسید. معمولا کمی زمان می‌برد تا به پذیرش و خودآگاهی برسید؛ حتی ممکن است چندین سال نیز طول بکشد. بعد از این مرحله نوبت به ساخت جملات و خودگویی‌هایی با بار مثبت و در راستای خلاف ویژگی‌های نامطلوب و سپس تکرار و توجه روزانه به آنها می‌رسد. به دنبال پذیرش و خودآگاهی بیشتر، ساخت عادت‌های مهم کمک می‌کنند تا سازگاری و هماهنگی بیشتری با محیط و شرایط مختلف بیرونی داشته و با درگیری در اقدامات پیشگیرانه مختلف، کمتر آسیب ببینیم. بر‌اساس‌این خودآگاهی کاربردی، می‌تواند بر زندگی بعد از وقوع مخاطرات بحران‌ساز و تاب‌آوری فردی و اجتماعی تأثیر داشته باشد. این یعنی رسالت انسانی ما؛ چراکه تغییر در نظام باورهای تک‌تک ما، می‌تواند ‌نه‌فقط بر اجتماع اطراف‌مان؛ بلکه بر آینده جامعه نیز مؤثر باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.