|

اندر تفاوت‌های آداب شهروندى

محمدرضا توكلى‌صابرى*

شهر مانند یک موجود زنده اجتماعی محل سكونت انسان‌هاست. شهر، نه‌تنها مجموعه‌ای از افراد انسانی، خیابان‌ها، ساختمان‌ها، چراغ‌های برق، متروها، نهادها، بیمارستان‌ها، مدارس و دیگر امکانات اجتماعی است، بلکه شامل مجموعه‌ای از شیوه‌های زندگى، فرهنگى و اعتقادى و اجتماعى نیز هست. همه ما در هر شهرى هستیم، اهالى آن شهر همشهرى ما هستند؛ یعنى ما شهرى را براى زندگى انتخاب كردیم و ساكنان شهر به‌طور خودكار همشهرى ما شدند و ما همشهرى آنان. یعنى اكنون ما یك شهروند هستیم و در رابطه حقوقى و اجتماعى با دیگر شهروندان قرار داریم. یعنى یك قرارداد شهروندى با آنان بسته‌ایم. قوانین و قراردادهاى مربوط به حفظ حقوق هر شهروند فقط در رابطه با حقوق شهروند یا شهروندان دیگر تعریف مى‌شود و اگر منافع فردى یك شهروند در تضاد با منافع شهروند دیگر یا كل شهروندان قرار گیرد، این منافع محدود یا حتى حذف مى‌شود. لازمه زندگى در یك روستا، شهر یا یك كشور احترام به تبعیت از قراردادها و قوانینى است كه به آنها قوانین شهروندى مى‌گویند. این قراردادها و قوانین در همه جاى دنیا كم‌وبیش یكى است و بیش از پیش یكسان و شبیه همدیگر مى‌شوند. البته تفاوت‌هاى فرهنگى در این قراردادها و قوانین دیده مى‌شود، ولى آنچه مربوط به روابط انسانى است كم‌وبیش یكى است. شهروند عضو رسمى یك شهر، استان یا كشور است و به عنوان عضو باید تمام قوانین و قراردادهاى شهر، استان یا كشورش را به رسمیت بشناسد و اگر قوانین یا قراردادهایى را مناسب نمى‌داند و با آن مخالف است، از طریق همان سازمان‌هاى موجود به شیوه‌اى صلح‌جویانه به تغییر یا اصلاح آنها بكوشد. این قراردادها را باید آموزش داد و آموخت. بى‌اطلاعى شهروند از آنها و ایجاد خسارت و آسیب سبب بى‌گناه‌شناختن شهروند نشده و او را از مجازات معاف نمى‌كند. اخلاق یك شهروند خوب اخلاق مشاركت است و باید در بهبود جامعه خود شركت كند و از كارى كه به بهبود جامعه مى‌انجامد، شانه خالى نكند. براى مثال، در نگهداری از امکانات عمومی و حفظ منابع طبیعی و تعمیر مدرسه محل و آسفالت خیابان خود احساس مسئولیت کرده و در سازمان‌هاى اجتماعى، فرهنگى شهر و كشور خود شركت كند. شهروندى یعنى دانستن حقوق همشهریان دیگر و احترام‌گذاشتن به آنها. شهروندى یعنى اطلاع‌داشتن از تعهدات شهروند در برابر اجتماع یا شهروندان دیگر. بنابراین حق فردى در یك شهر تا حدى مهار شده و این حق در برابر حقوق دیگران در نظر گرفته مى‌شود تا زندگى را در یك جامعه سازمان‌یافته شهرى آسان‌تر و مطلوب‌تر كند. شهروند باید دیگران را همچون یک شهروند برابر با خود تلقی کند و بپذیرد که ارزش و اعتبار و هویت آن شهروند برابر با هویت خود اوست. یك شهروند خوب باید از حوادث و مشکلات جاری جامعه آگاهی داشته باشد و در مواقع اضطرار مانند سیل، زلزله، آتش‌سوزى و... در رفع آنها بكوشد. در مسائل، مشکلات و امور جامعه شركت فعال داشته باشد و احساس مسئولیت كند. هر ناظر خارجى كه وارد ایران می‌شود یا هر ایرانى كه به خارج از ایران می‌رود، به خوبى می‌تواند تفاوت‌هاى شهروندى را در ایران و خارج مشاهده و مقایسه كند. به بعضى از این تفاوت‌ها اشاره می‌كنم:
- موضوعى كه در اولین ورود یك ناظر خارجى به چشم می‌خورد طرز رانندگى در ایران است كه در هیچ‌یك از كشورها، حتى بعضى از همسایه‌هاى ما چنین نیست. اصل اولیه رانندگى راه‌دادن هنگام رانندگى است، اما در ایران همه با خشونت راه مى‌گیرند. در كشورهاى اروپایى و آمریكایى به محض اینكه عابر پیاده نزدیك خط هاشورى مى‌شود، رانندگان مى‌ایستند. آیا در كشور ما هم همین‌طور است؟ بارها در وسط خط عابرپیاده بوده‌ام، اما رانندگان بدون توجه و حتى كاهش سرعت، مرا مجبور به دویدن به سوى دیگر خیابان كرده‌اند. دیگرى صف‌بستن و وسط صف نپریدن است. در تمام جاهایى كه افراد باید صف ببندند همیشه كسانى هستند كه خود را سواى دیگران مى‌دانند و مى‌خواهند كار خود را بدون توجه به دیگران سریع‌تر انجام دهند.
- احترام به زنان و تقدم‌داشتن آنها در سوارشدن به اتوبوس، پله‌برقى، آسانسور و ورود یا خروج از ساختمان‌ها كه بسیارى موارد رعایت نمى‌شود.
- مالیات‌دادن و تقلب‌نكردن در آن.
- طرز صحبت و ادب اجتماعى از دیگر قراردادهاى مربوط به شهروندى است. آیا تا به حال تلفنى با یكى از ادارات صحبت كرده‌اید و آن شخص ادب كافى داشته است؟ وقتى خودتان مسئول هستید و مراجعان به شما تلفن مى‌‌زنند آیا شما هم با همان ادبى كه توقع دارید با شما رفتار كنند، با آنها صحبت مى‌كنید؟ در مترو آیا هنگام سوار یا پیاده شدن با احترام با دیگران رفتار مى‌كنید؟
- یكى از علائم شهروندى كمك‌هاى داوطلبانه براى پیشرفت شهر و فعالیت‌هاى اجتماعى جهت بهبود شهر است. براى مثال، آیا درخت‌هایى را كه در برابر منزل، مغازه یا محل كارمان است آبیارى می‌كنیم؟ یا به صرف اینكه شهردارى آنها را كاشته است، آنها را به حال خود رها می‌كنیم تا خشك شوند.
- رعایت انصاف یكى از مهم‌ترین قوانین شهروندى است. آیا در برخورد، رفتار، معاملات و دوستى با همه آنهایى كه نمی‌شناسیم‌ و از دوستان و آشنایان ما نیستند و براى اولین‌بار با آنها روبه‌رو مى‌شویم، انصاف را رعایت مى‌كنیم؟ وقتى به این قراردادها و قوانین احترام گذاشته و رعایت شود، از یك همشهرى به یك شهروند خوب تبدیل شده‌ایم. اگر به بیشتر پرسش‌هاى بالا پاسخ مثبت دادیم پس شهروند خوبى هستیم.
* مترجم و نویسنده کتاب‌های علمی و پزشکی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.