ثبت ازخودگذشتگي
ابراهیم جعفری . استاد دانشگاه
عکاسی ایران در دوران انقلاب اسلامی تولدی دیگر یافت و در دوران دفاع مقدس به رشد و بالندگی رسید. عکاسان در دوران دفاع مقدس در صحنههای نبرد دوشادوش رزمندگان در خط مقدم حضور داشتند و با مجاهدت خود جلوههای مهمی از ایثار و فداکاری را به نمایش گذاشتند.
هنر عکاس طرح و کشف زاویه پنهان یک رخداد است. عکاسان دوران دفاع مقدس دوربین را به عنوان سلاح خود برگزیدند تا چهره مظلوم مردم ایران را در جنگ تحمیلی به جهانیان نشان دهند. عکاس پل ارتباطی بین نسلهای گذشته، حاضر و آینده است. امروز به عنوان شاهد میتوانیم از چندین آلبوم چاپشده جنگ تحمیلی نام ببریم که نه تنها در ایران بلکه در خارج از ایران نیز دارای نفوذ بودهاند. برخی از این تصاویر به قدری تأثیرگذار و ماندگار هستند که هنوز هم بعد از چند دهه تازگی و طراوت دارند و همان حس را به مخاطب القا میکنند. عکاسی دوران دفاع مقدس از دو جهت قابل توجه است؛ نخست ثبت خاطرات و لحظههای بهیادماندنی است که تصاویر هشت سال جهاد را برای ما به یادگار گذاشته و به نحوی تاریخ مصور جنگ را ساخته و پرداخته است و از سوی دیگر اعتمادبهنفس و غرور ملی که منتقل میکند، به اندازهای است که کتابهای متعدد هم نمیتوانند این نقش را داشته باشند. به عبارت دیگر یک بُعد از عکاسی دوران دفاع مقدس روایتگر لحظات ماندگار آن است؛ لحظههایی که دنیایی سرشار از انگیزه را در جهت بالندگی و خوداتکایی به وجود میآورند و میتوانند به نسل حاضر و آینده انتقال دهند. بُعد دیگر اینکه عکاسی آن مقطع تاریخی، نقطه عطفی در تاریخ تصویرگری ایران به شمار میرود؛ زیرا تا قبل از فضای تلفنهای همراه هوشمند، میتوان ادعا کرد که هشت سال دوران دفاع مقدس تراکم تصویر ایران است؛ یعنی هیچ مقطعی از تاریخ چندهزارساله ایران، چه زمان قبل از ورود عکاسی و دورانی که نقاشی بود و چه در طول صد تا ۱۵۰ سال اخیر که عکاسی وارد ایران شده است، این مقدار تنوع عکس از نظر جغرافیایی و مردمشناختی در دسترس نیست؛ دلیل آن هم این است که رزمندگان از شمال تا جنوب از طوایف و اقوام مختلف در جبهههای نبرد حضور داشتند. تصاویری از جبهههای غرب تا جنوب ایران که منجر به شکلگیری آلبوم وسیعی از جغرافیای فرهنگی ایران شده است. سعید صادقی عکاس پیشکسوت دوران انقلاب و دفاع مقدس که در سال ۱۳۸۵ نشان شجاعت و در سال ۱۳۸۶ نشان درجه یک هنری شورای انقلاب فرهنگی را دریافت کرده، در مصاحبه با باشگاه خبرنگاران جوان (چهارم خرداداد ۱۳۹۸) میگوید که عکاسی دفاع مقدس، عکاسی ایران را تغییر داد و باعث شد از حالت استیج به مستندگرایی تبدیل شود. در واقع ما نگاه ایرانی را وارد عکاسی کردیم. این تغییر حتی از زمان انقلاب هم پیش نیامد، بلکه در سالهای جنگ و عکاسی از جبههها پدیدار شد. صادقی که در ۳۵ عملیات مهم شرکت داشته، در مصاحبهای دیگر میگوید: «بسیاری از جوانان با دیدن عکسهایی که من از رزمندهها گرفته بودم، به جبهه میآمدند. بعد از سالها که تعدادی از آنان را دوباره دیدم و سؤال کردم که چرا به جبهه رفتید؟ در جواب گفتند عکسهای شما باعث شد که مادرانمان راضی شوند ما به جبهه برویم. زمانی که آقای ولایتی وزیر امور خارجه بود، هر وقت به سفرهای خارجی میرفت، مجموعهای از عکسها را با خود میبرد. مسئولان کشورهای خارجی با دیدن این تصاویر تحت تأثیر قرار میگرفتند. با اثرپذیری از این عکسها بود که برای اولین بار سازمان ملل صدام را محکوم کرد». فراموش نکنیم که مهمترین و تأثیرگذارترین سند یک واقعه عکس است. تئاتر و سینما بازسازی میشوند و احساسی را که به مخاطب القا میکنند مقطعی است؛ اما عکس با احساس بازی نمیکند، بلکه مخاطب را به شناخت میرساند. بدون تردید آرشیو عکس انقلاب اسلامی و دفاع مقدس یک گنجینه ملی است. اکنون که ما غنیترین آرشیو بصری تاریخ ایران را در اختیار داریم، از پژوهشگران هنرهای تجسمی انتظار میرود این تصویرها را مورد کندوکاو قرار داده و هویت ملت بزرگ ایران را از این طریق نیز مورد شناسایی قرار دهند. به روان تابناک شهیدان، بهویژه عکاسان شهید که با ثبت فداکاری و ازخودگذشتگی فرزندان رشید این مرز و بوم در دوران دفاع مقدس دفتر آزادگی و استقلال ایران عزیز و سربلند را با خون پاک خود نگاشتند و آراستند، سلام و صلوات نثار میکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.