گفتوگو با كيوان ساكت، فريده مقدم و اميد نيكبين به بهانه انتشارآلبوم «شيهههاي رهايي»
حذف اجباري كالاي هنري
گروه هنر: كیوان ساكت، فریده مقدم و امید نیكبین در اولین همكاری سهجانبه خود آلبوم «شیهههای رهایی» را اواخر مهر در حالی روانه بازار میكنند كه نهتنها دنیای موسیقی، بلكه تمام دنیا در چنبره ویروس كرونا گرفتار شده است. شاید در نگاه اول شرایط فعلی برای انتشار یک آلبوم موسیقی چندان خوشایند یك گروه حرفهای نباشد اما به نظر میرسد فضای سنگین حال حاضر جامعه تشنهتر از هر زمان دیگر مشتاق شنیدن اثری پراحساس و گیراست؛ كیوان ساكت آهنگساز، فریده مقدم شاعر و امید نیكبین تنظیمكننده در گفتوگوی پیشرو داستان آفرینش «شیهههای رهایی» را برای خوانندگان «شرق» روایت میكنند.
آقای ساکت شما بهعنوان یك آهنگساز باتجربه همیشه در انتخاب شعر وسواس دارید؛ ترانه «شیهههای رهایی» چه ویژگیای داشت كه برای این آلبوم انتخاب شد؟ دو گونه برخورد با شعر در كار آهنگسازی وجود دارد؛ گاهی میخواهیم برای یك شعر آهنگ بسازیم كه در این حوزه باید وزن و گویش واژههای استفادهشده در شعر با آهنگ همسو باشد؛ گاهی هم میخواهیم از شعر برای خلق یك اثر الهام بگیریم؛ در «شیهههای رهایی» شعر، منبع الهام بود؛ آغاز كار از اینجا بود كه چندی پیش از طریق یكی از دوستانم به نام مازیار رضاخانی با شعرهای خانم مقدم آشنا شدم و در ادامه با ملاقات با ایشان، در همان جلسات اولیه متوجه ذوق شعری ایشان شدم؛ خانم مقدم جدا از استعداد سرودن شعر، روحیه بسیار لطیف و آرامبخشی دارند و در ادامه این آشنایی پیشنهاد داده شد تا برای این شعرها ملودی ساخته شود. جالب است بگویم كه چنین كاری معمولا پس از چندین جلسه انجام میشود اما به حدی فضای همكاری گرم و گیرا بود كه همه كارها در همان یك جلسه انجام شد. بهدلیل تفاوت در فضای اشعار، دستگاههای مختلفی اعم از ماهور، نوا، دشتی و شور نواخته شد و در نهایت خروجی كار یك آلبوم بیكلام و یك آلبوم با دكلمه خانم مقدم بود كه تفاوت چشمگیری با كارهای قبلی من داشت. آنچه مسلم است این است كه قرار نبود من برای اشعار خانم مقدم آهنگی بسازم، بلكه قرار بود از بین سرودههای ایشان چند شعر را انتخاب كنم و براساس شعری كه به روحیهام نزدیكتر است، فضایی را برای اجرا طراحی كنم كه احساس واژه در آن نمود پیدا كند. نوآوری و خلاقیت معمولا با نام شما مترادف است؛ فكر میكنید تا چه اندازه آلبوم «شیهههای رهایی» از این خلاقیت بهره برده است؟ بافت كار «شیهههای رهایی» با كارهای قبلیای كه ساختهام متفاوت است؛ پیش از این دو تجربه مشابه دیگر هم داشتهام كه یكی از آنها آلبوم قاصدك است كه شامل هفت شعر از هفت شاعر بلندپایه معاصر است كه خانم ژاله صادقیان آنها را دكلمه کرد؛ این كار هم از اول تا میكس كار با سرعت و هیجان بالایی شكل گرفت و نتیجه كار آلبوم درخشانی بود كه با استقبال خوبی هم مواجه شد. معیار موفقیت یك آلبوم را میتوان با حجم فروش، استقبال و رضایت مخاطبان سنجید؛ فكر میكنید «شیهههای رهایی» آلبوم موفقی خواهد بود؟ من با این روش سنجش مخالفم؛ ما با طیفی از شنوندگان روبهرو هستیم كه از نوك قله هرم تا قاعده آن را در بر میگیرند كه ممكن است بخش قابلتوجهی از جامعه آماری شما، شنونده كارهایی از این دست نباشند؛ فكر میكنم مخاطب «شیهههای رهایی» مخاطبی عمیق خواهد بود كه علاقهمند به موسیقی است كه نیازمند تفكر و تمركز بوده و متأسفانه این طیف از مخاطبان ما در كفه سبك ترازو قرار دارند و از طرفی بهدلیل نبود كپیرایت نمیتوان حجم فروش را هم معیار استقبال از آلبوم دانست؛ تا زمانی كه چنین شرایطی بر بازار موسیقی حاكم است، نهتنها آسیبهای اقتصادی بر بدنه جامعه هنری ادامهدار است، بلكه نمیتوان تحلیل درستی از جامعه مخاطبان ارائه كرد و نكته دیگر اینكه هنرمندان برای جبران این خسران ناچارند سرعت تولید خود را بالا ببرند كه شوربختانه همین اتفاق مستقیم بر كیفیت آثار هنری در حوزه موسیقی تأثیر میگذارد و امروز این معضل باعث شیوع كپیبرداری صرف از آثار قوی خوانندگان كشورهای همسایه مانند تركیه میشود و این وضعیت بهمثابه درجازدن موسیقی كشور است. همزمانی انتشار آلبوم «شیهههای رهایی» را با اوج بحران كرونا بر سطح استقبال مخاطبان چطور ارزیابی میكنید؟ دنیا در شرایط ویژهای قرار دارد؛ كرونا تمام مناسبات اقتصادی جهان را به هم ریخته و از سوی دیگر امروز فروش فیزیكی آلبومهای موسیقی معنای خود را تا حد زیادی از دست داده و همانطوركه اشاره شد، بستر لازم برای فروش اینترنتی امن و قانونی در كشور وجود ندارد؛ امید هنرمندان عرصه موسیقی به افرادی است كه حقوق انسانی مؤلف و نوازنده را محترم میشمارند و مخاطبان واقعی ما همین قشر هستند. شرایط اجتماعی و اقتصادی كشور هم بیتردید بر كار شما مؤثر است؛ «شیهههای رهایی» از این منظر نیز در شرایطی سخت وارد بازار میشود؛ با توجه به تأثیر متقابل شرایط جامعه بر هنر، آیا این آلبوم پیامی برای مردم دارد؟ همینطور است؛ شرایط اقتصادی كشور به دلایل مختلف و آشكار دشوار شده و مردم بهناچار اولین چیزی كه از سبد خرید خود حذف میكنند، كالای فرهنگی است؛ این حذف اجباری كالای هنری را نمیتوان به حساب بیتوجهی و عدم استقبال مردم گذاشت؛ در این موقعیت خاص هدف ما بههیچعنوان كسب درآمد نبوده بلكه من و خانم مقدم تلاش داریم با ارائه این آلبوم متفاوت به جامعه، لحظاتی آرامبخش را به مردم خسته و مضطرب هدیه كنیم. آنچه به گمان من و همه كسانی كه به هنر راستین معتقدند، میتواند انسان گمگشته و در حال سقوط را از ورطه هلاك نجات دهد، چیزی نیست جز هنر و در یكی از بلندترین قلههای آن یعنی هنر ناب موسیقی. خانم مقدم، باب آشنایی شما با کیوان ساکت از کجا باز شد؟ کارهای استاد ساکت را بسیار دوست دارم، بهویژه قطعه «خاطره» یکی از آهنگهای مورد علاقه من است که توسط ایشان ساخته شده؛ این آهنگ به حدی زیبا و دلنواز بود که تصمیم گرفتم در منزل و بهصورت کاملا آماتور، شعری از استاد شفیعیکدکنی، به نام گفتوگو را روی آن دکلمه و ضبط کنم؛ نتیجه کار بهعلاوه تعدادی از شعرهای من بهطور اتفاقی توسط دوست مشترکی به دست استاد ساکت رسید و مورد استقبال ایشان قرار گرفت. در نهایت به لطف آقای ساکت، ملودی برای این شعرها ساخته شد که بهشدت من را کاملا تحت تأثیر نواختههای استاد قرار داد؛ این باعث مصممشدن برای ادامه همکاری شد، اینطور بود که «شیهههای رهایی» ساخته شد؛ خوشبختانه نتیجه کار بسیار عالی بود؛ ملودیها چنان بر قامت اشعار نشست که گویی آقای ساکت، خود آنها را سروده است. استاد ساکت هنرمندی اصیل و از خانوادهای فرهنگدوست هستند که همکاری با ایشان در فضای کمبود نفس غنیمتی بود که بهرهمند شدم تا نفسی را در این مجال تازه کنم. با توجه به کمکاربودن شما درسالهای گذشته، فکر میکنید فعالیت ادبی و هنری شما در قالب همکاری با آهنگسازان مطرحی مانند آقای ساکت ادامهدار خواهد بود؟ من در حوزه داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه و شعر فعالیت داشته و دارم؛ اولین غزل را در 11سالگی و در بحبوحه جنگ سرودم و در دهه 80 مجموعه داستان «شهر گورگن» را منتشر کردم؛ واقعیت این است که برونداد نویسندگان و شعرا در هر دوره تاریخی تابعی از شرایط اجتماعی آن دوره زمانی است؛ منتشرنشدن آثار یک نویسنده بهمعنای نداشتن اثر نیست، بلکه بستگی به ترجیح نویسنده نسبت به زمان مناسبتر برای ارائه دارد. در واقع این نویسنده و شاعر است که تصمیم میگیرد در چه شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگیای اثر خود را به مخاطبان و جامعه هدف آن اثر عرضه کند. از سویی وسواس در ویرایشهای مکرر یک کار عمدتا باعث انتشار آثار خوب در سنین بالاتر بر اثر پختگی بیشتر در تفکر و نگرش میشود، فکر میکنم احتمالا به نقطهای رسیدهام که توانمندی و پختگی عرضه را داشته باشم. تأکید میکنم که توانمندی عرضه، تنها توانمندی علمی و ادبی هنرمند نیست بلکه توانمندی مواجهه با مسائل جانبی و حواشی مختلفی است که در جامعه در برابر هنرمند قرار دارد. جامعه هنری، جامعه مخاطبان، ناشران و محیط اقتصادی نقش مؤثری در تصمیمگیری برای حضورداشتن یا حضورنداشتن هنرمندان در بازار هنر دارند. یکی از محرکهای اصلی من برای ادامه حضور در این مسیر، شخص آقای ساکت بود؛ بیتردید استاد کیوان ساکت، برای همکاریهای آتی یک انتخاب برتر هستند. امیدوارم ایشان افتخار این همراهی دوباره را به من بدهند. از شعر «شیهههای رهایی» و روند انتشار آثارتان بگویید. سه مجموعه شعر آماده انتشار سرودهام؛ «شیهههای رهایی» یکی از شعرهای مجموعه شعری به نام «زمان بیانتها» یا «زروان» است که در سال 81 سروده شد؛ جالب است بدانید اشعار هر سه مجموعه عمدتا در اوزان نیمایی سروده شدهاند و استاد ساکت با خلاقیت خود موسیقی تأثیرگذاری برای این اشعار نواختند، البته در نهایت آلبوم «شیهههای رهایی» توسط آقای «نیکبین»، تنظیمکننده و آهنگساز بخش الکترونیک و سازهای مدرن این آلبوم، در هشت آهنگ تقسیمبندی شد. دو مجموعه شعر دیگر به نامهای «عبور» و «ماه من» در مسیر انتشار هستند که سعی داریم بخشهایی از این آثار توسط استاد ساکت البته در صورت موافقت ایشان در آینده نزدیک بهصورت آلبومهای ویژهای به جامعه هنری کشور عرضه شود؛ البته در همینجا باید اشاره کنم که آلبوم دیگری به نام «برف» نیز همزمان با آلبوم «شیهههای رهایی» تهیه شد که با توجه به نام آلبوم ترجیح داده شد در ابتدای زمستان عرضه شود تا کام دوستداران هنر موسیقی اصیل ایرانی با نواختههای استاد ساکت آرامآرام شیرین شود. این خبر را به مخاطبان میدهم که کار بعدی، فضای عاشقانهای دارد و تلاش خواهد شد این كار برای مخاطب گرفتار در چنبره نابسامانیهای روزگار قدری التیامبخش باشد. آقای نیكبین دلیل تفاوت «شیهههای رهایی» با سایر آلبومهای مشابه از نظر شما چیست؟ شعر، تكنیك ضبط و دكلماسیون از عناصری است كه «شیهههای رهایی» را به كاری متفاوت تبدیل كرده است؛ من در تكنیك ضبط این آلبوم روشی را به كار بردهام كه صدا بهجای اینكه از پرسپكتیو معمولی اتاق یا سالن كنسرت برخوردار باشد، در فضایی اجرا شود كه خود شعر حضور دارد؛ در آلبوم «شیهههای رهایی»، در بخش اول، صدای سازهای ضربهای با وجود اینكه عمدتا سازهایی كلاسیك هستند، شما را به خانقاه میبرد و حسی سماعگونه به شنونده میدهد. با این تكنیك و استفاده از افكت جمع خانه حس میكنید كه گوینده زیر یك گنبد ایستاده و دكلمه میكند. بههرحال این روشها، تخصصی است و شاید شنونده معمولی متوجه آن نشود و تنها حس متفاوتی را درك كند كه برایش تازگی دارد؛ در واقع اگر كسی این كار را گوش میدهد و لذت میبرد، بهدلیل كاربرد تكنیكهای ویژه است. ارزیابی شما از همكاری با آقای ساكت در این آلبوم چیست؟ آیا تركیب دو سبك متفاوت خروجی مورد انتظار شما را داشت؟ این آلبوم در بخشی كه من انجام دادهام، كاری مینیمال است كه براساس تكرار واریاسیون شكل گرفته و در بخشی كه آقای ساكت كار كردهاند كاملا سنتی براساس ملودی، دستگاهها و ردیفهای ایرانی است كه این دو سبك همنشینی خارقالعادهای داشتهاند؛ این تقابل بین موسیقی مینیمالیستی و موسیقی سنتی ایرانی و همراهی پیانوی آقای بهنام ابوالقاسم، شما را در مثلت عقل و منطق، احساس و عشق و درد و رنج قرار میدهد و این تجربه ملموس از طریق روشهای تكنیكی در میكس، صدابرداری و آهنگسازی الكترونیك حاصل شده و امیدوارم مورد پسند مخاطبان قرار بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.