|

مديريت واقع‌گراي جنگ

قادر باستانی

درباره جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، بسیار نوشته‌اند ولی به موضوع فرماندهی و نقش مدیریت در دوام و ختم جنگ، کمتر پرداخته شده است. آیت‌الله هاشمی، از طرف امام، فرمانده عالی جنگ بود و آن را با پذیرش قطع‌نامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل به پایان رساند. هاشمی در میان یاران امام، مدیریت مبتنی بر واقع‌گرایی داشت و این واقع‌گرایی و توجه به اقتضائات موجود صحنه و سعی در اصلاح خطای احتمالی، در طول نهضت اسلامی و نیز وقایع صدر انقلاب، توفیقات خوبی را نصیب روحانیت کرده بود. در طول جنگ نیز این سبک مدیریت باعث شد جلوی حرکت افراطی گرفته شود و با وجود مشکلات فراوان، جنگ به‌طور آبرومندانه‌ای پایان یابد.

انقلاب اسلامی، مثل همه انقلاب‌های دنیا، دو دسته نیرو داشت؛ اکثریت آرمان‌گرا یا ایدئالیست و اقلیت رئالیست یا واقع‌گرا. آرمان‌گراها که موتور محرکه انقلاب بودند و جان‌فشانی‌های بسیار برای رسیدن به هدف داشتند، دنبال مدینه‌ فاضله‌ای بودند که کمال مطلوب بود. شعارهای جنگ جنگ تا پیروزی، جنگ جنگ تا رفع فتنه از عالم، راه قدس از کربلا می‌گذرد و نظایر آن، عمق علایق آنها بر تأثیرگذاری جهانی را نشان می‌داد اما واقع‌گرایان، دنبال پیروزی‌های کوچک، واقعی و مستمر بودند تا بتوانند حتی‌المقدور به اهداف بزرگ نزدیک شوند. این دو نوع تفکر در کنار هم، توان خوبی فراهم می‌کرد و ترکیب مناسبی برای رسیدن به موفقیت بود. بعد از فتح خرمشهر، صحبت از مذاکره و صلح با توجه به جو عمومی کشور امکان پذیر نبود. هاشمی از فرماندهان ارتش و سپاه می‌خواست کاری کنند یک پیروزی خوب حاصل شود و در سایه آن پیروزی خوب، پای میز مذاکره برای صلح بروند. فرمانده جنگ ‌در هر شرایطی، متناسب با آن شرایط، سعی می‌کرد به نتیجه مطلوب دست پیدا کند. اوج این تدبیر در سال ۱۳۶۵ و ماجرای سفر مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور آمریکا به تهران، خود را نشان داد. هاشمی از طریق یک کانال ارتباطی توانست هیئت حاکمه آمریکا را مجاب کند که در ازای کمک به آزادی گروگان‌ها در لبنان، به ایران کمک تسلیحاتی کنند تا صدام را شکست دهد. مک‌ فارلین با یک کتاب انجیل که رئیس‌جمهور آمریکا آن را به نشانه تعهد، امضا کرده بود و یک کلت اهدایی و کیک وارد مهرآباد شد و محموله موشک تاو را تحویل ایران داد. اگر برخی افشاگری و جوسازی نکرده بودند، جنگ و به تبع آن انقلاب، سرنوشت دیگری می‌یافت و کشورمان به دور از مشکلات نفس‌گیر امروز، به اهداف خود برای رفاه و آبادانی کشور و تحقق زیست مؤمنانه، دست پیدا می‌کرد. همان موشک‌های تاو باعث شد ایران بتواند شهر فاو را فتح کند و روحیه مردم و رزمندگان را بالا ببرد اما افسوس که تداوم نیافت و جنگ به سمتی پیش رفت که ارتش آمریکا، خود به‌طور مستقیم در جنگ ‌دخالت کرد. اما فرمانده جنگ، وقتی صحنه‌های رقت‌بار کشتار فجیع و بی‌رحمانه مردم بی‌گناه حلبچه را دید، به‌شدت متأثر شد. گریه امانش نمی‌داد. واقعا صدام چه موجود وحشی‌ای بود که به مردم خود هم رحم نمی‌کرد. او با خود اندیشید که اگر این دیوانه بغداد، بلای حلبچه را بخواهد سر شهرهایی مثل تبریز، کرمانشاه و ارومیه که در تیررس مداوم جنگنده‌های ارتش عراق بود، در‌بیاورد، چه فاجعه بزرگی رخ می‌داد. هاشمی برنامه ختم جنگ را کلید زد. حالا ما راحت درباره ختم جنگ صحبت می‌کنیم اما قرار‌گرفتن در فضای آن روزگار که سال‌ها شعار جنگ‌ جنگ‌ تا‌ پیروزی سر داده شده است، خانواده‌ها بهترین فرزندان خود را در این جنگ از دست داده‌اند و بسیاری جانباز و مفقود و اسیر شده‌اند، شهرها ویران شده و جنایت‌های بزرگ به انجام رسیده، حال چگونه می‌توان بدون‌ پیروزی نهایی، صحبت از صلح و مذاکره با جنایتکاری همچون صدام کرد. واقع‌گرایی در سیاست همین است؛ اگر شرایط اقتضا کند، برای منافع ملی باید از جان و آبرو مایه گذاشت. صلح پایدار با عراق، بزرگ‌ترین دستاورد تاریخ دیپلماسی انقلاب اسلامی بود. بی‌جهت نبود که امام چنین شخصیتی را به فرماندهی جنگ ‌انتخاب کرده بود. او توانست تلخی جام زهر پذیرش قطع‌نامه را با پیروزی و صلحی که این تصمیم برای ایران و نسل‌های آینده به همراه آورد، تبدیل به شیرین‌ترین شهدها برای امام و ملت ایران کند. آخرین‌باری که ایران در جنگی توانست همه تمامیت ارضی خود را حفظ کند، مربوط به جنگ‌های عثمانی بود و در جنگ‌های مختلف دوران قاجار و پهلوی، هربار بخشی از خاک ایران جدا شد اما در جنگ تحمیلی، با وجود آنکه ابرقدرت‌های جهان و کشورهای منطقه، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم از عراق حمایت می‌کردند، پس از پذیرش قطع‌نامه 598 در 26 تیر سال 1367 و برقراری آتش‌بس در 29 مرداد همین سال، یک وضعیت ناپایدار نه جنگ نه صلح بین ایران و عراق ایجاد شد. از ابتدای اردیبهشت سال 1369، مکاتباتی بین صدام و هاشمی شکل گرفت. این مکاتبات، در نهایت در 23 مرداد سال 1369، منجر به پذیرش تمامی خواسته‌های ایران توسط عراق به‌ویژه آزاد‌شدن همه اراضی اشغال‌شده، آزادی بدون قید و شرط اسرای ایرانی و بازگشت به قرارداد 1975 الجزایر شد که بزرگ‌ترین موفقیت برای دیپلماسی ایران محسوب می‌شد. سرانجام با استفاده از شرایط بحرانی عراق که با اشغال کویت نیاز به ایجاد امنیت از ناحیه ایران داشت، مسئولان ازجمله آیت‌الله هاشمی توانستند اهداف ایران را بدون واگذاری هیچ امتیازی، از عراق به دست آورد. امروز مدیریت واقع‌گرای هاشمی، گوهر گمشده عرصه سیاست ماست. نه اینکه وجود ندارد، وجود دارد اما دست بالا با آن نوع تفکر نیست. سیاست مترقی نرمش قهرمانانه که حاصلش برجام بود، توسط چه کسانی تخریب شد؟ همان‌قدر که ترامپ و نتانیاهو در نابود‌کردن برجام سعی بلیغ کردند، عده‌ای در داخل همان سیاست را به زبان دیگری عملی کردند. الان چطور می‌گوییم اگر برنامه کانال مک فارلین درست پیش رفته بود، ما جنگ را در شرایط دیگری به پایان می‌بردیم و انقلاب سرنوشت دیگری می‌یافت، فردا هم خواهیم گفت اگر عده‌ای ماجراجو، برجام را چنین هوا نمی‌کردند، شرایط به گونه دیگری پیش می‌رفت. یادآوری تاریخ برای آن است که عبرت بگیریم و درست عمل کنیم. کشور ما امروز تشنه مدیریت واقع‌گرایانه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.