کاغذبازی بس است!
کمااینکه تاکنون نیز اروپا خود این رویکرد واشنگتن را در جنگ تجاری آمریکا با چین به چشم دیده است. ایران نیز در تحول قدرت بینالمللی، همواره تلاش داشته است شعار سیاست خارجی خود، «نه شرقی، نه غربی» را ارتقا دهد. در توافقهای تجاری و گفتوگوهایی که در ابتدای انعقاد برجام، وزیر امور خارجه ایران با کشورها و شرکتهای بینالمللی داشت، وسواسی در انتخاب بهترین شرکتهای بینالمللی دیده میشد که بسیاری از آنها نیز اروپایی بودند. اما درحالیکه ایران پس از برجام تلاش میکرد روابط خود را با جهان عادیسازی کند، امروز ناگزیر است تحت شرایطی غیرعادلانه، سرمایههای طبیعی خود مانند نفت و گاز را صادر کند. بیشک این راهکارها برای گذر از وضعیت فعلی ایران بهترین تصمیمات هستند، اما شاید در شرایط نبود تحریم، انتخاب ایران نبودند. ایران نیز خواهان حفظ استقلال راهبردی خود است؛ با صبر راهبردی در چند سال گذشته، وضعیت تحریمهای مجدد و پایبندی یکطرفه به برجام را متحمل شده است. تابآوری بالای ایران، بهسادگی با تحریمهای بینالمللی درهم شکسته نخواهد شد. این کشور در جغرافیای خاص و با منابع طبیعی غنی است. بااینحال، از نظر روابط ایران و اروپا، احتمال قطع کامل مفاهمه وجود دارد. ممکن است دیدارهای دو طرف همچنان ادامه داشته باشد، اما مفهوم مشترکی ردوبدل نشود. این وضعیت شکننده با توجه به بروز بحران کرونا هر لحظه احتمال دارد فضای جدیدی را رقم بزند. در این فضای جدید، بدون شک دیپلماسی دیگر فرصت عرضاندام ندارد و این شرایطی است که اروپا باید امروز درباره آن نیک اندیشه کند. تاکنون تلاش شده است راهحل مسائل به شیوهای دیپلماتیک دنبال شود، با وجود این، در وضعیت جنگی کنونی، فقط نیروهای عملگرا در ایران موفق به مقابله با این فشار همهجانبه خارجی خواهند شد. اروپا باید این مسئله را در نظر داشته باشد که آمریکا در حال وابستهسازی ایران به قدرتهای دیگر است. رویکرد محکم دیپلماتیک اروپا در مسئله برجام و یافتن راهحل برای رفع آسیبهایی که ترامپ بر آن وارد کرده است، بهویژه در حوزه اقتصاد، میتواند مانع انعطاف ایران شود؛ امری که بعید نیست رقبای اروپا را قدرتمندتر كند. دوم، فاکتور امنیت، عنصر فراموششده محاسبات اروپایی: بهانههای احتمالی اروپایی برای همراهی بیشتر با آمریکا بسیارند؛ از عدم پایبندی کامل ایران به الزاماتش تحت برجام تا مسائل مختلف منطقهای یا مسائل سیاست داخلی ایران و حتی اخیرا پیمان تجارت آزاد آمریکا و بریتانیا. ترجیعبند همیشگی اروپا، یعنی «ایران هم» که برای فراموشکردن یا تلطیف رویکرد نادرست آمریکا در سطح بینالمللی بهکار میرود، نمیتواند واقعیت عرصه را پنهان کند که آمریکا یکی از بزرگترین توافقهای عدم اشاعه را نابود کرد تا هنوز گزینهای نظامی روی میز باشد. این بحثها درباره علاوه بر آمریکا، «ایران هم»، در حالی مطرح میشوند که عنصر اصلی شکلدهنده و بافتار بسترساز برای رفتار و رویکرد ایران بهکلی نادیده گرفته میشود یا تعمدا حذف شده است. ادامه تحریم علیه ایران و پایان برجام، نادیدهگرفتن واقعیتهای بینالمللی، منطقهای و ساختاری است. پس از حدود پنج سال از عمر برجام، باید اروپا را به نگاهی واقعگرایانه به امنیت منطقه دعوت کرد؛ تلاشهای داوطلبانه دیروز ایران برای ممانعت از سرریز مشکلات امنیتی غرب آسیا به داخل اروپا و امروز، فرسایش تدریجی ثبات در منطقه. این موارد، واقعیتهایی هستند که اروپا نمیتواند آنها را انکار کند. درحالیکه برای ایران و اروپا، معضلات غرب آسیا در افغانستان، پاکستان، عراق، سوریه و یمن پایانناپذیر به نظر میرسد، به سبب اینکه یکی در همسایگی و یکی در متن بحران حضور دارد، برای آمریکا فقط بهنوعی تقویت جریان تروریسم به بهانه مبارزه با تروریسم مهم است و در آخرین مداخلهاش فرمانده کاردان ایرانی را هدف قرار داد. اروپاییها در سالهای اخیر خواستهاند نقاط راهبردی جدیدی را تعریف کنند تا با کمک آن بتوانند امنیت را در همسایگی نزدیکشان حفظ کنند و مانع سرریز مشکلات به داخل اروپا شوند. به نظر میرسد اروپاییها در تعیین این نقاط، دچار خطایی راهبردی در مورد ایران شدهاند و این خطا باعث خواهد شد در آینده نزدیک، اروپا با چالشهایی در حوزه امنیت مواجه شود که برآمده از ناامنیهای منطقه هستند. اگر امروز اروپا نتواند دیپلماسی فعالی درباره مسائل مربوط به برجام و ایران داشته باشد، مجبور خواهد شد در فضای جدیدتری که روشن نیست چه ویژگیهایی داشته باشد، از ایران درخواست مذاکره در مورد امنیت داشته باشد. آنهنگام ممکن است اروپا نیتی جدی برای مذاکره داشته باشد، پیگیر باشد و واقعا خواهان رسیدن به نتیجهای ملموس از مذاکره با ایران باشد، اما دیگر خیلی دیر شده باشد. امروز بهانه تمایل بریتانیا برای انعقاد توافق تجارت آزاد با آمریکا، از طرف اروپا بهعنوان عذرخواهی از رفتار لندن در قبال برجام یا نزدیکی به آمریکا معرفی شده است. به لحاظ منطقی، هیچ ارتباطی نمیتوان بین توافق تجاری با توافق برجام برقرار کرد، به جز بازیهایی که پیشازاین از اروپا و آمریکا دیده شده است. به فرض، سختگیری در قبال ایران و همراهی بریتانیا برای تحریم ایران که منجر به نابودی برجام میشود، باعث شود بریتانیا به توافقی تجاری با آمریکا برسد؛ دراینصورت بریتانیا با تخریب توافقی امنیتی که خود نیز در آن ذینفع است، توافقی مادی و تجاری برقرار کرده است. وقتی مقامات بریتانیایی، آلمانی و فرانسوی، درباره توافق تجاری با آمریکا صحبت میکنند، حتما آگاه هستند به همان اندازه که این توافقات به نفع آنهاست، توافق برجام هم برایشان منافعی دارد؛ پس فقط یک برداشت از بیان این بهانه میتوان داشت و آن اینکه مقامات بریتانیایی با مقایسه توافق تجارت آزاد و یک توافق امنیتی (برجام)، در حال مقایسه ارزش جان مردم بریتانیا با پول هستند. چنین انتخابی عقلانی نیست؛ مگر اینکه بریتانیا امروز مانده نان باشد. اروپا خود بهخوبی میداند کاهش حضور مؤثر ایران در منطقه، با توجه به نبود پیمانهای امنیتی منطقهای تا چه اندازه به امنیت ضربه خواهد زد. با توجه به موازنه شکننده بین کشورهای منطقه و پیامد جنگهای 20ساله آمریکا در غرب آسیا که منجر به ظهور داعش و دیگر نیروهای خودخوانده در منطقه شده است، بیشک بهزودی وضعیت باز هم از کنترل خارج خواهد شد. فرانسه امروز ناگزیر به مداخله در لبنان شده است. صرفنظر از هزینههایی که فرانسه باید بپردازد، این بازیگر با پذیرش این مسئولیت، بر لبه تیغی راه میرود که هر لحظه با احتمال نادیده گرفتهشدن یکی از بازیگران دولتی و غیردولتی ذینفع منطقهای، احتمال دارد خودش را با توجه به آن سابقه افراطگرایی داخلیاش به مخاطره بیندازد. این تجربه احتمالا خیلی زودتر از حد تصور، به رئیسجمهور جوان فرانسه و اروپا نشان خواهد داد برای باقیماندن مشکلات غرب آسیا در خود غرب آسیا، باید اراده و استقلال کشورهای منطقه، به لحاظ مادی و معنوی تقویت شده و سرنوشتشان به خود آنها سپرده شود. در منطقه رهبران توانمندی حضور دارند که بهخوبی نیک و بد موجود را میشناسند و براساس واقعیتهای منطقهای عمل میکنند. این درونسپاری منطقهای یا بهخودسپاری مشکلات منطقهای، به نفع رهبران اروپایی است که در کشورهایشان مشکلات بیشماری دارند. در عوض، وظیفه رهبران اروپایی فقط میانجیگری بیطرفانه بوده که تنها خواسته مردم منطقه و ایران است. اروپا باید به خود بیاید. مداخلههای پنهان یا آشکار در مسائل دولتهای منطقهای، آنگونه که آمریکا در حال انجام آن است، نه با وضعیت تاریخی منطقه و نه با تحول قدرت کنونی در سطح بینالمللی همخوانی دارد. پیامدها و تبعات این رفتار که زخم عمیقی در منطقه ایجاد میکند، به اروپا نیز آسیب خواهد رساند. امروز، وظیفه اروپا رساندن برجام به نتیجهای ملموس از نظر اقتصادی و هنجاری است. این وظیفه سرنوشت اروپا را مشخص خواهد کرد.
سخن پایانی: درحالیکه دولت ترامپ فقط فکر شمارش دستاوردهای دولتش برای موفقیت در انتخابات و رسیدن به آرای بیشتر است، به نظر میرسد اروپا دچار سستی و انفعال است. ترامپ و دولتش در سقوطی آزاد، خود را تسلیم تحول قدرت در سطح بینالمللی کردهاند. بهظاهر ترامپ در حال جنگ با چین است؛ اما در باطن کمک درخورتوجهی به افول آمریکا کرده است. در بافتاری که او حاضر است اروپا را نیز قربانی گذر از موقعیت کنونی کند، اروپا توصیه به استقلال راهبردی را جدی نمیگیرد. ترامپ و دولتش به خسارتهای آتی مانورهایی که در این چهارساله انجام دادهاند و هنوز ادامه دارد، فکر نمیکنند؛ درحالیکه تبعات این مانورها خسارتی نیز به اروپا تحمیل خواهد کرد. اروپا نمیتواند ادعا کند وضعیت فعلی، همه تلاشی است که میتواند برای حفظ برجام انجام دهد. رهبران اروپایی باید درد عمیق این مسئله را درک کنند که اروپا جز کاغذبازی در نظام بینالمللی هیچ جایگاهی ندارد و این مسئله نمیتواند عادی باشد. اروپا باید بتواند بهعنوان امضاکننده توافق برجام، اقدامی در راستای حذف تحریمهای ایران انجام دهد. اگر وضعیت فعلی همینگونه باقی بماند، اروپا باید مرگ توافق را اعلام کند و بپذیرد ایران نیز همانند بریتانیا، آلمان و فرانسه که طبق قانون جنگل آمریکایی عمل میکنند، با خروج از این توافق حق دارد به هر روشی که مایل باشد، عمل کند؛ حتی طبق همان قانون جنگل. شکلگیری استقلال راهبردی اروپا، نشاندهنده درک اروپا از نقطه عطف کنونی در تاریخ است که اهمیت صدای خاص اروپایی را نشان میدهد. بااینحال هنوز رهبران این قاره متوجه آن نشدهاند. درحالیکه نیروهای روسیه و چین درصدد عبور از چالش برجام با اعلام نظر مستقیم خود هستند، اروپا هنوز وابسته به تصمیمات قدرتی است که دیگر ارزشی برای همپیمان خود قائل نیست. اگر اعلام پایان توافق هستهای و مرگ آن برای رهبران اروپایی دشوار است، دستکم میتوانند در برخورد دیپلماتیک با آن جدیتر عمل کنند. صبر راهبردی ایران دیگر به پایان رسیده است و پس از این پاسخ منفعلانه اروپا را نخواهد پذیرفت. بازگشت و افزایش هر نوع تحریمی علیه ایران پذیرفتنی نیست. در صورت انتخاب مجدد ترامپ، بازی ایران بسیار تغییر خواهد کرد. در آن زمان، توافق برجام دیگر نجاتدادنی نیست. این مسئله همانگونه که برای ایران، برای اروپا نیز شفاف است. اگر اروپا نمیخواهد واقعیت را ببیند، ایران، چین و روسیه به جای آن نگاه خواهند کرد. فقط کافی است اروپا سلب مسئولیت کند و از مقام توخالی و تشریفاتی خود کنارهگیری کند. دیگر قدرتها خود بهخوبی میدانند به جای کاغذبازی برای رهبری در سطح بینالمللی چه میتوان کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.