شبهعلم در سینما
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
هنر این خصلت را دارد که میتواند ناملموسترین تفکرات را معقول جلوه دهد. هنر میتواند جهانی بسازد تا در آن مردهها زنده شوند و اشیا جان بگیرند بدون آنکه ذهن در پردازش آنها دچار مشکل شود. اما اینکه هنر میتواند نامعقولترین مفاهیم را از قبل درک کرده و ذهن را برای وجود آنها متقاعد کند، باید ریشههای تکاملی داشته باشد. حتما سازوکارهای چنین پدیدهای در مغز ما طی میلیونها سال تکامل به وجود آمده که حالا بهراحتی هنر مدرن میتواند بر آن سوار شود. فانتزی به قدمت بشر تاریخ دارد و از لحاظ تکاملی این فرصت را داشته که مغز را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر اینکه فانتزی با قدرت تمام کماکان در فرهنگ انسانی وجود دارد احتمالا به دلیل فواید تکاملی آن است. شاید فانتزی دنیایی متفاوت برای تمرین ذهن و مغز باشد. دنیایی که میتواند شرایط خاص و ویژهای را برای ذهن بهوجود آورد. شرایطی که مواجهه با آن عملا به مغز و ذهن ما برای رویارویی با جهان واقعی یاری میرساند. در چند روز تعطیلی به دنبال فشار کاری هرروزه میخواستم ذهنم کمی آزاد باشد. برای همین نشستم و فیلمهای با موضوع گودزیلا را نگاه کردم، ازجمله چند فیلم جدید مربوط به آن. یکی از فیلمها که در واقع در کنار فیلمهای گودزیلا معنی پیدا میکند فیلمهای کینگکونگ است که گرچه سابقه طولانی در صنعت سینما دارد -اولین فیلم کینگکونگ به سال 1933 بازمیگردد- اما باید گفت که در فیلم جدید آن یعنی «کونگ: جزیره جمجمه» است که معنایی ویژه به خود میگیرد. معنایی که در این یادداشت و دو یادداشت بعدی آن را دنبال خواهیم کرد. قبل از توضیح درمورد این فیلم بهتر است کمی درباره مفهوم «شبهعلم» صحبت کنیم. مفاهیم «شبهعلم» نهتنها طرفداران بسیاری دارند بلکه گاه حتی درمورد آنها در مجامع علمی نیز صحبتهای بسیاری میشود. اینگونه هم نیست که دانشمندان بزرگ به مقولات «شبهعلم» نپردازند و باز هم اینگونه نیست که شبهعلم درست نباشد. آنها قاعدههای علمی را رعایت نمیکنند و از طریق روشهای علمی و آزمایشگاهی قابل قبول یا رد نیستند. البته گاه این موضوعات آنقدر عجیب هستند که دیگر حتی نمیتوان مبنایی در هیچیک از حوزههای معرفتی برای آنها یافت. از همین رو است که موضوعات «شبهعلم» بهطورکلی از طرف جریانهای اصلی علم به رسمیت شناخته نمیشوند، با این حال قابل تأمل و اندیشیدن هستند؛ بهطور مثال موضوعاتی چون طب سوزنی چین یا حتی روانکاوی نیز شبهعلم شمرده شدهاند، اما با این حال بسیار قابل تأمل بوده و نمیتوان به آسانی از کنار آنها گذشت. یکی از کارهایی که هنر و بهخصوص سینما با توجه به امکاناتی که دارد میتواند انجام دهد توسعه وسعت اندیشیدن به مقولات متعدد مورد بررسی زیر لوای عنوان «شبهعلم» است. سینما نهتنها مفاهیم مطرحشده در «شبهعلم» را جذاب میکند بلکه میتواند به آنها عمق ببخشد حتی اگر موضوع، هیولاهای باستانی باشد و این کاری است که در این چند فیلم انجام شده است. داستان «کونگ: جزیره جمجمه» درباره جزیرهای پنهان در دل اقیانوس است. جزیرهای که به نظر میرسد کسی تا به حال پا درون آن نگذاشته است. گردبادی دائمی در اطراف جزیره از آن محافظت میکند. اما گروهی دانشمند تحت عنوان «مونارک» میخواهند به این جزیره بروند چون از نظر آنها این جزیره محلی به کانالهای داخل زمین است که محل اختفا و زندگی هیولاهای باستانی است. پس از فرازونشیبی، دولت متقاعد میشود که گروهی از ارتشیان را با این دانشمندان به این جزیره بفرستد. اولین چیزی که در برخورد با این جزیره جلب نظر میکند محفوظبودن آن در یک گردباد دائمی است که البته برای تیم کاوش نیز مشکل ایجاد میکند. اما آنها به هر شکل که شده وارد این جزیره شده و با پرتاب کاوشگرهایی متوجه میشوند که زیر این جزیره فضای خالی وجود دارد. اما همین کاوشگرها با ارتعاشاتی که ایجاد میکنند سبب توجه کینگکونگ میشوند؛ یک گوریل بسیار عظیمالجثه که در این جزیره زندگی میکند و در واقع حامی حیات در این جزیره است. همین سبب میشود که تعدادی از این افراد توسط کینگکونگ کشته شوند. آنها در حالی که مستأصل شده و به چند گروه تقسیم شدهاند در جزیره شروع به حرکت میکنند تا بتوانند خود را از جزیرهای که حیاتی کاملا متفاوت دارد نجات دهند. اما در همین سفر با جنبههای عجیبی از حیات در این جزیره آشنا میشوند. مهمترین آنها انسانهایی هستند که در این جزیره زندگی میکنند. در میان آنها سربازی بازمانده از جنگ جهانی دوم نیز دیده میشود؛ سربازی که پس از سقوط هواپیمایش در این جزیره مانده و با بومیان آن زندگی میکرده است. آنها روایتی کاملا متفاوت از جزیره نقل میکنند. اینکه کینگکونگ نه یک دشمن بلکه حامی بزرگ آنها و جزیره است و دشمنان واقعی خزندگانی هستند که از زیر زمین بیرون آمده و دست به کشتار و تخریب همه میزنند و این کینگکونگ است که در برابر آنها ایستاده و مانع میشود که این انسانها و سایر موجودات توسط این خزندگان از بین بروند. ادامه داستان این فیلم جذاب نیز به رویارویی کینگکونگ با این خزندگان میپردازد. خزندگانی که بسیاری از این دانشمندان و همراهانشان را نیز در این چالش از بین میبرند و همانطورکه مشخص است و در اکثر این فیلمها دیده میشود در نهایت بخشی از دانشمندان میتوانند از این جزیره خارج شوند. اما با خروج آنهاست که چیزهای بیشتری درمورد اتفاقات این جزیره میفهمیم. اینکه مکانهای متعددی وجود دارند که هیولاهای متعددی همانند گودزیلا در آنجا زندگی میکنند. هیولاهایی که ساکنان باستانی این کره هستند و میتوانند حتی تهدیدی برای انسانها نیز بهشمار آیند، از این رو باید بهدرستی شناخته شوند. برای همین مقصد نیز مؤسسه مونارک تشکیل شده که موضوع اصلی در بررسی فیلمهای آینده خواهد بود. فیلم «کونگ: جزیره جمجمه» فارغ از آنچه گفته شد فیلمی جذاب بود، اما در عین حال توانست به موضوعی غیرعلمی، شمایلی ملموس و معقول دهد بهطوریکه ذهن مخاطب را با خود درگیر کند. شاید چنین چیزی اکنون صرفا در محدوده خیال باشد، اما با رشد واقعیت افزوده و مجازی و دخالت بیش از پیش در زندگی ما بیشک در آینده با چنین هیولاهایی ولوشده در ذهنمان روبهرو خواهیم شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.