انفجار بیروت و درسهایی برای ما
مهدی زارع.استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله-عضو وابسته فرهنگستان علوم
انفجار 14 مرداد 99 در بیروت با 190 کشته و حدود پنج هزار مجروح نماد یک «سانحه فناورانه» در یک پایتخت بود. بیروت و پیرامون آن براساس آخرین برآوردها حدود 2.2 میلیون نفر جمعیت دارد که در وسعتی حدود 67 کیلومترمربع زندگی میکنند. در مقایسه با مساحت حدود 730 کیلومترمربعی تهران بزرگ، حدود یکدهم تهران وسعت دارد. محدودهای که انفجار بیروت به آن بیشترین خسارت را وارد کرد، بخش «بندر بیروت» در شمال این شهر و در ساحل دریای مدیترانه بود. محدودهای به شعاع حدود 1.5 کیلومتری پیرامون کانون انفجار بیشترین خسارت را دید؛ البته خسارتها تا حدود 10 کیلومتری محل انفجار هم با شدتهای کمتر گزارش شد. در محل انفجار حفرهای به قطر 140 متر ایجاد شد. آتشسوزی در یک انبار مجاور، موجب چکانش انفجار دپوی دوهزارو 750 تُن نیترات آمونیوم، بر اثر سرایت آتش به این مواد خطرناک منفجره شده بود. بر اثر این انفجار زلزلهای با بزرگای 3.5 ریشتر به صورت زلزله القایی ناشی از انفجار ایجاد شد و امواج لرزهای حاصل از انفجار و صدای آن تا 290 کیلومتری در جزیره قبرس ثبت و شنیده شد. در شامگاه 20 شهریور 99 نیز آتشسوزی دیگری مجددا در همین محدوده آتشسوزی 37 روز قبل در بندر بیروت رخ داد که البته به انفجار مهمی منجر نشد. آیا تهران نیز مانند بیروت آسیبپذیر است؟ اگر در تهران زلزله، آتشسوزی و انفجار رخ دهد، حادثهای مانند بیروت قابل انتظار است؟ در تهران انبارهای نفت در شهران (شمال غرب تهران) نمونهای است که بهویژه بعد از انفجار بیروت بسیار مورد توجه قرار گرفت. هر روز حدود 300 تانکر 30 هزار لیتری حمل سوخت از مخازن این انبار نفت بارگیری میکنند و سپس از وسط بافت مسکونی و خیابانها و کوچههای شهران میگذرند و نهایتا وارد بزرگراه میشوند؛ ولی تهران علاوه بر انبار نفت شهران، دارای سه انبار مواد سوختی دیگر هم هست: انبار نفت ری (ری، جاده شهید رجایی، بلوار پژوهشگاه نفت)، انبار گاز مایع ۱8 هزارتُنی (در نزدیکی انبار نفت ری و انتهای بلوار پژوهشگاه نفت) و انبار نفت شمال شرق (لویزان، جاده لشکرک، بعد از مینیسیتی). هر چهار انبار ذخیره مواد هیدروکربوری تهران در محدوده و روی گسلهای فعال قرار دارند. از نظر خطر زلزله، کوههای البرز سالی یک سانتیمتر نسبت به دشت جنوبی تهران (دشت ساوه) به بالا میرود. تهران روی دامنهای قرار گرفته که فعال است. برآوردهای انجامشده براساس برداشت دادههای موجود نشان میدهد که احتمالا هم گسل مشا، هم گسل شمال تهران در سال سه یا چهار میلیمتر جابهجایی قائم نشان میدهند. یک سناریو هم وجود دارد که چند راندگی پیشانی گسل شمال تهران، یعنی گسل نیاوران و گسل طرشت (یا پردیسان) در حال حرکت هستند. یکی از این راندگیهای پیشانی گسل شمال تهران همان گسل نیاوران است. یکی دیگر از آنها گسل برج میلاد است که اسم آن را گسل پردیسان یا طرشت و بخشی از آن را ایوبی و گسل تلویزیون هم ذکر کردهاند. این گسل به موازات بزرگراه همت و زینالدین به سمت سرخهحصار میرود. بعد از زلزله 19 سپتامبر 1985 مکزیکوسیتی این کشور یک تغییر نگاه داد و در سال 1990 سامانه هشدار زلزله را ایجاد کردند که 40 سال است با کیفیت خوب کار میکند. در ژاپن برای مقابله با سوانح ثانویه مربوط به زلزله، مانند آتشسوزی و انفجار، شرکتهای گاز شهری چند اقدام مهم را در سه دهه گذشته انجام دادهاند؛ مانند افزایش تابآوری تأسیسات و خطوط لوله گاز در برابر زلزله، جداسازی و قطعهبندی شبکههای گاز به بلوکهای گازی، پایش زمینلرزهها توسط دستگاههای لرزهسنج و راهاندازی سامانه هشدار پیشهنگام زلزله و در نهایت نصب و راهاندازی کنتور گاز هوشمند با یک سنسور لرزهای. در صورت تشخیص جنبش زلزله با شتاب بزرگتر از حدود دو دهم شتاب جاذبه زمین، گازمتر هوشمند برای هر مشتری، گازرسانی را بهطور خودکار متوقف میکند. این سامانه هشدار پیشهنگام (به نام «سوپریم») شامل تخمین کانون زلزله و سیستمهای برآورد خسارت است. برای برآورد خسارت، اطلاعات مربوط به منطقه خدماترسانی مانند شرایط خاک، ساختمان مشتریان و خطوط لوله، در یک پایگاه داده ذخیره میشود. نمونه اولیه سامانه «سوپریم» در سال 1992 تکمیل شد و از ماه ژوئن سال 1994 وارد فاز عملیات شده است. خط لوله بنزینی بهصورت شرقی-غربی در تهران داریم. میدانیم خط ۷ مترو از گسل فعال عبور میکند. اگر این سؤال مطرح است که باید درباره تونل خط ۷ ملاحظاتی در نظر گرفته شود، باید مسئله حریم را وارد صحنه کنیم تا براساس علم امروز در اجرا و ایمنسازی این خط در حریم گسل فعال از فناوری خاص یا نحوه اجرای ویژهای استفاده شود. وقتی برجهای بلند در کوچههای ششمتری ساخته میشود، باید توجه شود که اگر زلزلهای به بزرگای شش اتفاق بیفتد، ممکن است نیروهای آتشنشان حتی نتوانند به پای ساختمان برسند. درحالیکه در ساختمان پلاسکو به پای ساختمان رسیدند؛ اما در برجهایی که در معابر باریک ساخته شدهآند، به پای ساختمان هم نمیرسند. در ساعتی که حادثه آتشسوزی 30 دی 1395 ساختمان پلاسکو اتفاق افتاد، جمعیت زیادی داخل ساختمان نبود؛ اما اگر ساعتی غیر از آن بود، تبعات بیشتر و بسیار بدتری داشت. جمعیت حدود 4.5 میلیونی هر روز صبح برای کار وارد و عصر از تهران خارج میشود. از طرفی جمعیت سرگردان نیز در تهران وجود دارد که در طول روز در سطح شهر تردد دارند. برآوردها نشان میدهد حدود دو تا 2.5 میلیون جمعیت سرگردان در طول روز داریم که این موارد هیچکدام در محاسبات زلزله در نظر گرفته نشده است. در مطالعاتی که انجام شده، به این نتیجه رسیدهایم که اگر زلزلهای با بزرگای شش رخ دهد، بخشهای مرکزی به سمت جنوب تهران که دارای تمرکز جمعیت است و 60 درصد جمعیت تهران در این بخش قرار دارد، بیشترین آسیب را تجربه خواهند کرد. آمارهای رخداد زلزله و تلفات قابل انتظار در دنیا نشان میدهد اگر زلزلهای با این ویژگیها در روز روی دهد، بین یک تا 10 درصد جمعیت از دست میرود و اگر در شب اتفاق افتد، ممکن است بین 10 تا 40 درصد جمعیت از دست برود. حال اگر ما میانگین این آمار را در نظر بگیریم؛ بهطوریکه اگر برآوردی اولیه کنیم که در یک زلزله اصلی با بزرگی بیش از هفت ریشتر که کانون آن در محدوده شهر تهران کنونی واقع باشد، احتمال دارد پنج تا 20 درصد جمعیت تهران از بین برود. به عبارت دیگر ممکن است نیم میلیون تا دو میلیون انسان را از دست بدهیم. یکسوم از حدود هزار ساختمان بلندمرتبه شهر تهران در نزدیکی یا روی پهنه گسل شمال تهران قرار گرفتهاند. وضعیت برخی از این برجها در محلههای شمالی شهر مانند الهیه بهگونهای است که حتی در شرایط فعلی (وضعیت طبیعی شهر) تردد شهروندان در معابر این محلهها با دشواری همراه است؛ بنابراین اگر حادثهای در این مناطق رخ دهد، احتمال میرود نیروهای امدادی آتشنشانی امکان رسیدن به پای ساختمانها را هم نداشته باشند. مناطق شمال شهر علاوه بر ریسک زلزله و حوادث ثانویه آن با خطر تشدید امواج لرزهای و زمینلغزه به خاطر وجود خاک نرم در این مناطق روبهرو هستند. البته این ریسک در محدودههای جنوبی شهر که حدود 60 درصد جمعیت پایتخت را در خود جای دادهاند، وجود دارد. آسیبپذیری این مناطق به دلیل فرسودگی املاک، تراکم جمعیت در محلات و باریکبودن معابر در برابر حوادث مشابه ساختمان پلاسکو بهشدت بالاست. براساس مطالعات انجامشده و با استناد به تلفات زلزلههای مشابه با شرایط شهر تهران در کشورهای مختلف اگر زلزلهای با بزرگای بیش از هفت ریشتر در تهران اتفاق بیفتد، بسته به زمان و کانون وقوع آن، پنج تا 20 درصد جمعیت از بین خواهند رفت. نهایتا ازآنجاکه عمده ریسکها به محلاتی برمیگردد که ساختمانهای بلندمرتبه در آنها واقع شدهاند، 10 راهکار برای مقابله با ریسکهای شهر تهران معرفی و شناسایی شده است: گام اول برای مقابله با ریسکهای شهر تهران شناسایی موقعیت و ابعاد خطر زلزله و حوادث مشابه ساختمان پلاسکو عنوان شده است. گام دوم برای جلوگیری از وقوع این خطرات محاسبه میزان مقاومت و تابآوری تهران در مقابل این دو جنس خطر است. سومین گام تعیین وضعیت مطلوب ایمنی تهران برای 20 سال آینده است. در گام بعدی تأکید شده است که برای مقابله با این خطرات، نیازی که مدیریت شهری برای تحقق وضعیت مطلوب و آمادگی برای مقابله با بدترین شرایط ممکن شهر در زمان خطر را دارد، شناسایی شود. یکی از مهمترین گامهای میانی در این اقدامات آن است که از ایجاد ریسک جدید در تهران جلوگیری شود. سازماندهی و تجهیز سازمان آتشنشانی با استفاده از الگوی جهانی و جدیگرفتن مدیریت بحران شهر تهران از سوی شهرداری دو گام دیگر است؛ گامی که در سالهای اخیر چندان مورد توجه مدیریت شهری قرار نگرفته است. گام بعد طراحی تحقیقات دانشگاهی در حوزه مدیریت بحران براساس واقعیتهای موجود پایتخت است. گام نهم آمادهکردن تهران برای بدترین حالت هنگام بروز حوادث غیرمترقبه است. گام آخر نیز جلوگیری از احداث ساختمانهای بالای هشت طبقه در نزدیکی یا روی گسل شمال تهران و مناطق پرتراکم در همه گستره شهری است. چنین ساختوسازهایی بهویژه در شمال منطقه 22، سوهانک، شهرک شهید محلاتی، کاشانک، گلابدره، امامزاده قاسم، دربند، ولنجک، فرحزاد و حصارک باید متوقف شود؛ چراکه هر نوع ساختوساز بیش از هشت طبقه در این مناطق به معنی ایجاد یک ریسک جدید خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.