اسامی علمی، آفت علمگرایی؟!
به نظر میرسد نام مفاهیم در علم، علت اصلی کجفهمی آنهاست و متأسفانه کجفهمی اصطلاحات علمی هم مستعدکننده افراد برای افتادن در دام فریبکاران؛ آنها که از اشتراک لفظ مفاهیم ارزشمند علمی با واژگان زبان محاوره (مثل انرژی و مثبت و منفی) استفاده میکنند تا با ژست علمگرایی، شبهعلم تولید و ترویج کنند و در مقام دفاع از ادعای خود، دست به تحقیر و تضعیف علم بزنند و کارآمدی آن را نفی کنند. عموم اسامی علمی یا پیش از مطرحشدن در علم، نام مفهوم دیگری بودهاند یا بعدا به مفاهیم دیگر هم نسبت داده شدهاند؛ مثل انرژی، کار، توان، مشاهده، تجربه، عمل و عکسالعمل، مثبت و منفی و... . ما فارسیزبانان همزمان با مشکل دیگری هم روبهرو هستیم. آنجا که بعضا هنگام ترجمه یا برگردان اصطلاحات علمی به فارسی، معادل مناسبی برای آنها مطرح نمیشود. مثلا خود کلمه science اساسا معادل دقیقی در فارسی نداشته و ندارد و ما آن را به اجبار، علم میخوانیم! یا کلمه evolution که برگردان نادرستش به تکامل، به سوءبرداشتهای گستردهای درباره این نظریه دامن زده است. در این نوشتار، پرداختن به تکتک واژگان مشترک بین علم و زبان محاوره امکانپذیر نیست، اما برای نمونه به تفاوت مفهوم کلمات مشاهده، تجربه و مثبت و منفی در علم و محاوره میپردازیم تا فرق فاحش آنها را با آنچه احتمالا به خاطر اشتراک لفظ در ذهن ما شکل گرفته است، درک کنیم.
مشاهده: مشاهده در علم یعنی درک و حس خود پدیده یا آثار آن مستقیما توسط حواس پنجگانه (نه فقط چشم!) یا به کمک ابزار. گاهی هم حتی مدلسازی فیزیکی، ریاضیاتی و کامپیوتری انجام میشود. اما در محاوره، منظور از مشاهده، دیدن خود یک پدیده است. تجربه: تجربه در علم یعنی انجام آزمایشهای متعدد و کنترلشده روی فرضیهها. اما در محاوره، منظور از تجربه، تجربه شخصی است (حتی اگر تجربه صدها نفر باشد) که با خطاهای ادراکی و شناختی بسیاری همراه است. مثبت و منفی: مثبت و منفی در علم، برای نشاندادن جهت راست و چپ یا بالا یا پایین و در استفادههای دیگر برای نشاندادن زیاد و کم شدن یا ورود و خروج است که همه آنها قراردادی است و میتوانستند بدون ایجاد مشکل برعکس تعریف شوند و مورد استفاده قرار گیرند. اما در محاوره، منظور از مثبت و منفی، خوب و بد است! میتوان گفت معنای هر واژهای در علم را باید در همان علم جستوجو کرد و نباید انتظار داشت مثلا انرژی، مشاهده، تجربه و... در علم، همان چیزی باشد که ورد زبان ما در زندگی روزمره شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.