خيريههاي شيشهاي
نبیالله عشقیثانی
در پی انتشار مطلبی از اینجانب در روزنامه «شرق» تحت عنوان «شفافیت و اعتمادسازی امر خیر» که در آن موضوع ضرورتهای شفافسازی عملکرد سمنها برای جلب اعتماد مردم و توسعه فرهنگ خیرخواهی و نیکوکاری مطرح شده بود، با سؤالات متعدد دوستان و آشنایان مواجه شدم که چرا درباره چگونگی و روشهای شفافسازی توضیح ندادهاید؛ بنابراین برای احترام به این بزرگواران و سایر خوانندگان توضیحاتی ارائه میدهم. واقعیت این است که از زمان طرح نظریه دهکده جهانی تاكنون تغییرات زیادی رخ داده است. اكنون در دنیایی هستیم که انگار همه یکدیگر را میشناسند و نامکشوفهای برای انسان وجود ندارد؛ انگار در خانه شیشهای زندگی میكنیم كه همه گوشهها و زوایای آن برای دیگران آشکار است. این فرضیه درباره سمنها نهتنها شدنی بلکه ضروری است. زمانی که شفافسازی عملکرد تشکلهای مردمنهاد مطرح میشود، طبیعی است که بپذیریم این حق مردم است که بدانند منابع مالی اختصاص دادهشده ایشان تبدیل به چه خدمتی شده و چه نتیجهای برای اقشار آسیبپذیر داشته است، با عنایت به اینکه اساس و بنیان خیریهها، سمنها و دیگر تشکلهای مردمنهاد بر پایه مشارکت مردمی و حضور و تعامل با مردم گذاشته شده است. پس هیچ فعلی نباید پوشیده از مردم و بدون اطلاع آنان به اجرا گذاشته شود؛ بنابراین در مسیر اطلاعرسانی و شفافسازی توضیحاتی درباره ساختار و ارکان تشکلهای مردمنهاد و خیریهها ارائه میشود. همه تشکلها هیئت امنا دارند؛ یعنی گروهی از سر احساس مسئولیت و انساندوستی دست همکاری به یکدیگر داده و مؤسسهای را ایجاد کردهاند، با این نیت که خدمتی را به اقشار کمبرخوردار یعنی جامعه هدفشان ارائه دهند و آنان را برای توانمندشدن یاری رسانند. هیئت امنا از بین خودشان افرادی را که دارای زمان کافی، عشق و علاقه به دیگران هستند، انتخاب میکنند تا تحت عنوان هیئتمدیره سازوکارهای انجام کار خیر را فراهم و تسهیل کنند و با ارائه راهکارهای مناسب خدمترسانی را هموار كنند و دیگران را برای مشارکت و معاضدت تشویق کنند و مسئولیت شکلدهی هر خدمت و برنامهای را بر عهده دارند و در مقابل هیئت امنا، مردم و دستگاه ناظر پاسخگو هستند، مدت خدمت هیئتمدیره معمولا دو سال است تا پیوسته انرژی جدید وارد سمن شود و افراد بیشتری وارد فرایند خدمترسانی شوند. برای آنکه فعلی مغایر اساسنامه سمن واقع نشود، چارچوبها رعایت و اهداف محقق شود و در مسیر خدمترسانی، مطابق خواسته و انتظار مردم مشارکتکننده انجام پذیرد، بهخصوص منابع مالی در جای خود و بهصورت بهینه هزینه شود، بازرس یا بازرسانی برای مدت یک سال انتخاب و هر سال تجدید انتخابات میشوند. این بازرسان دارای اختیارات کافی هستند تا فعل نظارت و بررسی عملکرد به شکل صحیح و در چارچوب نیت مردم مشارکتکننده انجام پذیرد. موضوع دیگر آنکه در خیریهها رئیس وجود ندارد بلکه شخصی بهعنوان مدیرعامل برای دو سال انتخاب میشود تا تصمیمگیری بر پایه مشورت و تبادلنظر انجام پذیرد. مدت خدمت مدیرعامل هم دو سال است اگرچه امکان انتخاب مجدد وی وجود دارد. ملاحظه میشود که سازماندهی مؤسسههای مردمنهاد تعاملی و شورایی و بر مبنای تبادلنظر و خرد جمعی است. دعوت و درخواست از مردم برای مشارکت و همکاری در امر خیر هم فقط برای جذب کمک مالی نیست بلکه برای همفکری، همراهی و استفاده از خرد جمعی برای خدمترسانی شایسته است. از آنجا که مردم به اندازه کافی در جریان سازوکارهای اداره و چگونگی نظارت دستگاههای متولی و حاکمیت خرد جمعی بر مؤسسههای خیریه و سمنها نیستند، ضرورت دارد با هدف شفافسازی و جلب اعتماد عمومی حداکثری اقدامات ضروری انجام پذیرد. برخی اقدامات و روشها که میتواند در مسیر شفافسازی مؤثر باشد، شامل این موارد میشود: ۱-بیلان عملکرد مالی یعنی همه کمکهای مردمی دریافتی و چگونگی تأمین منابع دیگر و خدمات ارائهشده بهصورت مشروح و دورهای از طریق رسانهها و شبکه مجازی منتشر شود و پیوسته در معرض استحضار مردم باشد. ۲- امکان حضور مردم در مؤسسه و ملاحظه برنامهها و ارائه خدمات فراهم شود و هیچ محدودیتی هنگام بازدید از مؤسسه جز رعایت شأن و احترام خدمتگیرندگان مطرح نشود. ۳-هنگام درخواست از مردم برای کمکرسانی و مشارکت در اجرای پروژه یا ارائه خدمت، فرایند و میزان کمک اهداشده و هزینه انجام شده بهصورت منظم و پیوسته و شفاف تا تکمیل پروژه یا اتمام کمکرسانی به مردم و مشارکتکنندگان اطلاعرسانی شود. ۴- اگرچه مؤسسهها بهمنظور رعایت اصل محرمانهنگهداشتن اطلاعات مجاز به اعلام مشخصات افراد سرویسگیرنده نیستند اما باید به طریق اطمینانبخشِ دیگری نیکوکاران و حامیان را در جریان شیوه خدمترسانی قرار دهند. ۵-در صورت درخواست حامیان و نیکوکاران اعلام اسامی خدمتگیرندگان فقط بعد از موافقت شخص کمکگیرنده و با رعایت شأن و احترام آنان باید به طریق مقتضی به استحضار رسانده شود. ۶- از طریق برگزاری نشست خیرین، حامیان و مشارکتکنندگان و ارائه گزارشها و توضیحات و تشریح خدمات بهصورت دورهای شفافسازی کافی انجام پذیرد. این چند مورد فقط نمونههایی از فرایندها و مسیر شفافسازی است هر تشکلی به روش خود مردم را در جریان چگونگی ارائه خدمات میگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.