محافظهکاری افراطی
بابک زمانی- نورولوژیست
تنها یک قانون فراموششده در ارتش آلمان به دادگاه نورنبرگ اجازه داد حزب نازی را به خاطر جنایات جنگی به محاکمه بکشد؛ قانونی که میگفت دستوری که حیثیت و شرافت انسان و ارتش آلمان را لکهدار میکند، لازمالاجرا نیست و همه فرماندهان در انجام آن مسئولیت دارند. در ارتش و بسیاری از سیستمهای اجتماعی این قاعده اخلاقی تردیدناپذیر از نظرها دور است، تا آن حد که اگر دادستان نورنبرگ آن قانون مهجور را نمییافت، شاید پیشوا در آخرین شگردش، ارجاع مسئولیت همه جنایات به دستورات او و انتحارش، موفق میشد! اما در کار پزشکی اینگونه نیست. برای یک رئیس بخش یا مسئول یک تیم درمانی هیچچیز ترسناکتر از آن نیست که دریابد تمام اجزای آن تیم فقط او را تأیید میکنند و بیچونوچرا هرچه او میگوید انجام میدهند، چراکه تمام ابعاد مسئله در نظرگاه او نمیگنجد و در این صورت او و بیمار را خطرات بزرگ تهدید میکند؛ اما در چنین شرایطی هم هیچکس آسودهتر از زیردستانی نیست که بعدها هم نهتنها در نورنبرگهای واقعی که حتی در نورنبرگهای درونی و وجدانی هم فقط به ارزش لایزال و آرامبخش اطاعت از دستورات و رعایت دستورالعملها پناه خواهند برد. آموزش پزشکی هم عمدتا آموزش تصمیمگیری است و استقلال رأی و البته آموزش شیوه مخالفت حتی با استاد! وگرنه اطلاعات خام با یک کلیک در چشمبههمزدنی فراهم میآیند. جامعه ما مدتهاست به خطرات افراطگرایی اشراف پیدا کرده و بهشدت از آن اجتناب میکند اما گویا به نوعی افراط که بههیچوجه خطری کمتر از سایر افراطها ندارد، مبتلا شدهایم، آنهم چیزی نیست جز افراط در محافظهکاری! این رویکرد افراطی در شرایط متعارف، مردم و مسئولان را به بلایای فراوان مبتلا میکند؛ اما این بلایا و خطرات آنگاه که توفان بحرانها از راه میرسند و لایههای تعارف و تشریفات را کنار میزنند، با وضوح و شفافیت بیشتری رخ مینمایانند. وقتی یک مدرسه در حال معمول هم توان محافظت بهداشتی از دانشآموزان را ندارد و آشکار است که کنار هم چیدن این کودکان، خود آنها، شهر و کشور را به تمدید بحران کرونا مبتلا میکند، اجرای دستوری که شاید برای منطقهای دیگر مناسب باشد از طرف مسئولان پاییندستی و عدم آمادگی ایشان برای تحمل کمترین توبیخ و هزینه جز محافظهکاری افراطی چه چیز دیگری است؟ وقتی که مسئولان بالادستی تنها اطاعت کورکورانه میطلبند و فقط برای آن ارزش و اعتبار قائلاند، این پدیده را جز «محافظهکاری افراطی» و تبلیغ آن چه چیز دیگری میتواند نامید؟ وقتی امورات آموزش پزشکی در این یا آن بخش آموزشی در شرایط غیربحرانی هم به دشواری فراوان رتقوفتق میشود و هیچگاه به نتیجه مطلوب نمیرسد، بهناگاه و بدون تمهیدات لازم با افزایش ظرفیتهای آموزشی آن هم در اوج بحران کرونا که تأثیرات عمیقی بر آموزش گذاشته مواجه میشویم، ادامه کار به هر قیمت و اکتفا به نامهها و بیانیههای اعتراضی چه معنایی جز محافظهکاری افراطی دارد؟ مسئولان فرادست به چه چیز بیش از بازخورد تصمیماتشان نیاز دارند؟ آیا با پرستاری که در اشتباه لپی تزریق یک داروی خطرناک را چشمبسته انجام میدهد، راحتترند یا پرستاری که داروها و خطرات آنها را میشناسد و سر باز میزند؟ آیا به اطلاع از موانع و دستاندازهایی که در انجام کارها وجود دارد، نیاز ندارند؟ گرهگاههایی که انجام بهینه کارها را ناممکن میکند، اما در نظرگاه ایشان نیست! آیا تختگاز رفتن بدون احتساب کوچکترین مانعی، آنهم وقتی راه، بیراهه است منجر به سقوط در دره نمیشود؟ محافظهکار افراطی تمام مسئولیت را از جانب فرماندهنده میداند، حاضر به کوچکترین تلاش عملی با پرداخت کمترین هزینه برای تأثیرگذاری بر تصمیمات نیست و زمان اصلاحطلبی هم تنها راهحل را نشستن بر جایگاه تصمیمگیری میداند و نه تعامل عملی با تصمیمگیر (همه یا هیچ) و وقتی کار تعامل دشوار شد، همهچیز را به کناری میگذارد و به استراحتگاه ابدی اطاعت از دستورات یا نفی هر عملی پناه میبرد. نهایت تعامل هم در ذهن او مکاتبه است و بیانیه، تعامل عملی جایگاهی در این جهانبینی ندارد. گویی جهان محل تنازع نوشتههاست و نه نیروها و تعاملات! سیستمی که تحت فشار، برخی مشکلات خود را با بازگشایی سراسری مدارس یا افزایش ظرفیت دستیاری کاهش میدهد در رویارویی با نیروهای دیگری که بنا بر حق ذاتیشان حاضر به این کارها نیستند، به تعادل بهتری میرسد و واسطه نوعی گفتوگوی اجتماعی هم میشود. ناگفته پیداست که موضوع دستیاری و مدارس تنها مثالهایی هستند برای آشکار نمایاندن پدیده «محافظهکاری افراطی» که این روزها در همه بخشها جریان دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.