حذف به بهانه احترام
مهدی نوریان: اول. در چند روز اخیر، حذف تصویر دختران از روی جلد کتاب ریاضی سال سوم دبستان موجی از اعتراض را در فضای مجازی بهراه انداخته است. روابط عمومی و امور بینالملل سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در بیانیهای به این اعتراضات واکنش نشان داد و اعلام کرد که «تصویر قبلی بسیار شلوغ بود» و در طرح جدید «تصویر خلوتتر» شده است. در بخشی از بیانیه آمده است که این «اصلاح» در قالب «پیشنهاد دوستانی که از منظرهای هنری، زیباشناسی و روانشناسی بخشهای مختلف کتاب را بررسی میکنند»، انجام شده است. شخص وزیر هم پس از شنیدن صدای اعتراضات در توییتی ادعا کرد که به مسئولان ذیربط مأموریت «رصد، اصلاح و گزارش» داده است و اینکه «دختران میهن شایسته احتراماند». جای این پرسش هست که آیا با اتفاقاتی که پیش آمده نباید به این فکر کنیم که معانی متفاوتی میتواند بر احترام و زیبایی که قطعا صفات دلنشینی هستند، مترتب باشد؟ مثلا نمیشود که کسی احترام به زن را اینطور معنی کند که او در خانه بنشیند و بیرون نیاید و به پختوپز و شستوشو و رتقوفتق امور منزل بپردازد تا احترامش حفظ شود؟ یا زیبایی را اینطور ترجمه کند که تربیت فرزند که زیباترین وظیفه یک انسان است وقتی به زن محول شود یعنی زیبایی را به او هدیه دادهایم؟ یا مثلا زیبایی زن به معنای دیدهنشدن اوست؟ با این حساب تعجبی ندارد که حذف دختران از روی جلد کتاب به معنای «احترام» به ایشان و از منظری «زیباشناسانه» انجام شده باشد. براساس همین نگاه است که تصویر دختران روی جلد چیزی اضافی دیده میشود و حذف آن نه تنها لطمهای به چیزی نمیزند بلکه باعث میشود بهلحاظ «زیباییشناسانه» تصویر را نیز «خلوتتر» کند و از شلوغی آن بکاهد. تصویرگر جلد کتاب نیز گفته که چند سال پیش که این طرح را کشیده، طرح اولیه «کلی ممیزی خورد و اجازه ندادند یکی از دخترها بالای درخت باشد! در طرح اولیه جلد کتاب ریاضی سوم دبستان نیز مقامهای وزارت آموزشوپرورش حتی جایی گفته بودند که انگار یکی از دخترهای روی جلد در حال رفتن به سمت یکی از پسرهاست که او را بغل کند». دوم. تلاش برای تکوین ذهنیت افراد توسط حکومت، مورد مطالعه اندیشمندان و متفکران علوم انسانی بوده است. زمانی کارل مارکس در «ایدئولوژی آلمانی» نوشت که ایدههای طبقه حاکم در هر دورهای ایدههای حاکمِ آن دوره است؛ یعنی طبقهای که نیروی مادی جامعه را در اختیار دارد بهطور همزمان، نیروی فکری حاکم بر آن نیز است. بعدها نظریهپردازانی به مرور به شیوه دیگری به ماجرا نگاه کردند. آنها گفتند که اینطور هم نیست که حاکمیت همیشه در تکوین ذهنیت مردم موفق باشد. این نظریهپردازان از مقاومت مردم در پذیرفتن ایدههای حاکم سخن به میان آوردند. به این ترتیب استوارت هال در مقاله «رمزگذاری و رمزگشاییِ» خود مطرح کرد که مخاطبان ضرورتا پیامها را با معانی مرجحی که فرستنده در آنها قرار داده رمزگشایی نمیکنند. هال معتقد بود که هرچند برخی از مخاطبان ممکن است معنای مرجح فرستنده را بپذیرند اما برخی از آنان نیز ممکن است آن را نپذیرفته یا حتی عدهای از آنها آن معنا را به چالش بکشند. میشل دوسرتو از تاکتیک مقاومتی مردم در برابر استراتژی ساختارهای قدرت در زندگی روزمره حرف زد؛ اینکه مردم ازطریق کنشهای خود در زندگی روزمره در برابر استراتژی طبقه حاکم مقاومت میکنند و آنها را به چالش میکشند و به مرور آنها را متزلزل میکنند. سوم. اما طراحان و متولیان حذف تصویر دختران از روی جلد کتاب چقدر در تکوین ذهنیت مخاطبان موفق هستند؟ درست است که معنای مرجح خویش را به شکل پیامی (و البته صدها پیام دیگر) به دانشآموزان رساندهاند. محمد رضایی در کتاب «ناسازههای گفتمان مدرسه: تحلیلی از زندگی روزمره دانشآموزی» نشان میدهد که چطور «گفتمان سیاسی حاکم، گفتمانی ناکارآمد بوده و گاه در نزاع گفتمانی عرصه را به گفتمانهای رقیب واگذار کرده است». رضایی که در پژوهش خود به تحلیل چند مدرسه در تهران پرداخته است، معتقد است که دانشآموزان نسبت به پیامهای ایدئولوژیک در مدرسه مقاومت یا بیاعتنایی نشان میدهند. بر همین اساس، دانشآموزی که میبیند مادرش بعد از آنکه او را به مدرسه رساند، به محل کار میرود، چطور خانهنشینی مادر و زن را که در کتابهای درسی مدارس به شکلی ایدئولوژیک تبلیغ میشود، باور میکند؟ یا مثلا وقتی دانشآموز پسری با دخترهای فامیل یا همسایه بازی میکند و حضور آنها را درک میکند، چطور صرفا با پیامهای نخنماشده کتب درسی میتواند حذف آنها را از صحنه جامعه بپذیرد؟ دسترسی به شبکههای اجتماعی و دیگر رسانههای بدیل نیز مقاومت و بیاعتنایی دانشآموزان به ایدئولوژی مدرسه را افزایش داده است. چسباندن عکس مریم میرزاخانی، بزرگترین ریاضیدان معاصر ایران یا طرح کتاب سال قبل، روی جلد «اصلاحشده» را میتوان مصادیق این مقاومت یا بیاعتنایی دانشآموزان دانست. چهارم. در اینکه شبکههای اجتماعی بهعنوان رسانههایی بدیل برای رسانههای حکومتی میتوانند ایفای نقش کنند، شکی نیست. در اینکه رسانههای حکومتی بنا به انواع و اقسام «مصالح» و منافع «نمیتوانند» و نمیخواهند وارد خیلی از مسائل شوند یا آنها را آنطور که هست -البته اگر چنین چیزی اساسا ممکن باشد- مطرح کنند و اینجا شبکههای اجتماعی میتوانند در رساندن صدای بیصدایان در راستای رسالت انسانی قدمی بردارند و حتی رسانههای حکومتی را مجبور به واکنش کنند و به سخن درآورند نیز شکی نیست. اما تجربه نشان داده است که مسائل و معضلات جدی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به موضوع سرگرمی طبقه متوسط اینستاگرامرو و توییتر تبدیل میشوند و به موجهای سطحی و زودگذر تقلیل مییابند. موجی راه میافتد، پستهایی لایک میشوند، پیامهایی بازنشر میشوند، هشتگهایی ترند میشوند و بهزودی این موج تمام میشود و مسئله فراموش میشود: مثل داستان تجاوزها و تعرضهای جنسی که الان در سایه موج جدید بسیار کمرنگ شد. در این فضاها معمولا شاهد عکسالعملهای هیجانی و بدون تحلیل و عمق هستیم. مثلا در همین موردِ #حذف_دختران، پیشنهادهایی عجیب و یا حجمی از فحش و توهین در شبکههای اجتماعی به چشم میخورد. البته تأکید میکنم که اولا احساسات جریحهدارشده محترماند و ثانیا شبکههای اجتماعی نیز خالی از بحثهای دقیق و تحلیلهای عمیق نیستند، اما اینجا مراد من وجه غالب محتوای این شبکههاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.