|

پنجره سوژه یا ابزار

«کار هنری را به باز‌شدن پنجره‌ای روی جهان تشبیه کرده‌اند اما پنجره ممکن است توجه ما را تماما جلب کند یا اصلا جلب نکند. می‌گویند یکی می‌تواند بدون کوچک‌ترین توجهی به کیفیت، ساخت یا رنگ شیشه پنجره، منظره را نظاره کند. بر اساس این قیاس، کار هنری را می‌توان صرفا محملی برای انتقال تجربه، شیشه‌ای بی‌رنگ، یا نوعی عینک دانست که صاحبش متوجه وجودش در برابر چشمان خود نیست و فقط به‌عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به هدفی، به کار گرفته می‌شود ولی همچنان که شخص می‌تواند دقتش را بر جام شیشه پنجره و ساخت آن متمرکز کند و کاری به منظره پشت آن نداشته باشد، به همین طریق نیز می‌تواند کار هنری را یک ساختار صوری مستقل و «پشت نانما» تلقی کند که در حالت جمع و انفرادی و بر کنار از هر‌آنچه بیرون از آن است، کامل است». ژوزه اورتگا، نظریه‌پرداز اسپانیایی در کتاب انسان‌زدایی از هنر- ۱۹۲۵- با چنین شرحی از هنر ما را در برابر هنر، همچون هنرمند_شهروندی در برابر پنجره می‌نشاند، که گاهی در آن سوی آن به‌مثابه سوژه و بهانه خلق اثر و گاهی در این سوی آن به مثابه مخاطب و خوانشگر اثر قرار می‌گیریم. در این جانمایی پنجره چه به ‌لحاظ مفهومی و چه فیزیکی یک ابزار و یک مدخل ورود و شناخت است و هرگز نباید و قرار هم نیست خود به سوژه بدل شود و از حالت یک ابزار فراتر رود. در روزها و ماه‌های اخیر که بیماری کرونا انسان را به درون چارچوب خانه‌ها هدایت و آنها را از یکدیگر به لحاظ فیزیکی دور كرد، کشف مناسبات انسانی و شکل روابط در فضای قرنطینه و بیماری بدل به موضوع جذابی برای هنرمندان شد. مجموعه قرنطینه که بخشی از آن در گالری طهران با عنوان کووید‌۱۹ به نمایش گذاشته شد، حاصل این کنجکاوی مریم سعید‌پور است. سعید‌پور که پیش از این سوژه‌های خود را از بطن ادبیات و کلمات بیرون می‌کشید، این‌بار به یک متن دراماتیک از زندگی انسان ایرانی رجوع کرده است و از آنجایی که مثل یک کتاب داستان تنها راه نفوذ به درون و کشف شخصیت‌ها کلمات و کتاب‌ها بودند، امروز و برای ورود به حس‌و‌حال و شکل ارتباطات انسانی درون خانواده‌ها و خانه‌ها، از پنجره به‌عنوان یک مسیر کشف و کنجکاوی بهره برده است. هرچند سعید‌پور به همان شکلی که اورتگا فیلسوف و نظریه‌پرداز اسپانیایی در بالا بدان اشاره کرد، گاهی در شکل پنجره و در مدل قاب و فرم زیبایی‌شناسی عکس، گرفتار شده و آن برایش از درون و از سوژه‌ای که به خاطر آن پنجره را انتخاب کرده بود، بااهمیت‌تر می‌شود. قرنطینه در ایام کرونا آن‌چنان سوژه درخشان و البته پر‌بسامدی است که شاید نه از طریق پنجره به‌تنهایی که از هر مسیری بدان نظر انداخته شود، می‌تواند مخاطب را برای ژرف‌اندیشی و کسب و کشف معنا به نقاط انسانی درخشانی رهنمون سازد. با چنین دامنه و وسعتی باید گفت مریم سعید‌پور یک از هزار را، در این عکس‌ها گفته است و به نوعی در این نمایشگاه تنها باب حرف و گفت‌و‌گو و نگاه به قرنطینه را گشوده است و بسیاری از حرف‌ها در این میانه مانده است. مریم سعید‌پور در کنار پنجره که درگاه نفوذ ما به سوژه‌های اوست با قرار‌دادن چند نشانه ما را به زمانه عکس راهنمایی می‌کند که مهم‌ترین آن نام مجموعه است. قرنطینه واژه قوت‌گرفته در ایام کروناست. نشانه دیگر انتخاب نور ملایم و غمبار گرگ‌و‌میش غروب است که در تمامی عکس‌ها ما را به یک زمانه غم‌پرور رهنمون می‌كند. زمانه‌ای که انسان‌ها از بیم و ترس به خانه و پشت پنجره‌ها پناه برده‌اند. نشانه دیگر کودکان و زنان و شکل حضورشان در این قاب‌هاست که گویی حسرت بیرون آنها را به شکل اسیری پشت پنجره و شیشه‌ها نگران و ترسان به تصویر کشیده است. اما آیا این نشانه‌ها برای ره‌یافتن به آنچه عکاس قرار است بگوید و آن رسالت بزرگ یعنی پرداختن به احوال و روابط انسان در ایام یک بیماری فراگیر کافی است. این مجموعه شاید به قدری عدم کارگردانی و نوعی آزاد‌گذاشتن عکس برای ثبت‌کردن و به نوعی به رهایی سوژه‌ها نیاز داشت که شاید این فرهنگ ایرانی و البته برخی معذوریت‌ها از شکل‌دادن به آنها عکاس را بی‌بهره کرده است. کرونا بیماری‌ای است که برای یک آرتیست و هنرمند سرزمینی از ایده و سوژه به وجود آورده که هر هنرمند تجسمی در این زمانه از آن چشم بردارد، به نوعی قدر زمانه دشواری را که در آن قرار گرفته است، ندانسته و حتی می‌توان گفت به وظیفه تاریخی خود در ثبت آنچه می‌بیند و حس می‌کند به‌خوبی عمل نکرده است. علاوه بر گزارشگری و ثبت تاریخی که در ذات هنر هست، هنر مخدر و درمانگر هم هست و هنرمند در این شرایط این‌چنین می‌تواند حواس‌ها را به سمت دیگر پرت کرده و به نوعی درصدد درمان و تراپی جامعه خود بر‌آید. کرونا سرزمینی با مختصات و مشخصات خاصه خود است که چه کسی بهتر از هنرمند تا این مختصات را نشانه‌گذاری و این سرزمین را برای آیندگان بازنمایی و به تصویر بکشد. ​مریم سعید‌پور باب گفت‌وگو و تمرکز خوبی بر نقش پنجره و زن به‌عنوان دو کلید‌واژه اساسی برای شناخت این زمانه گشوده است، ولی همان‌طور که گفتم، این تمام حرف نیست و نباید باشد. اگر پنجره همان‌طور‌ که در این مجموعه به‌وضوح نمایان و برجسته است، سوژه کلیدی قرار داشت و مبنا درون خانه و روابط انسانی نبود و سوژه همین پنجره و‌ مدخل ورود به خانه بود، نه خود خانه و روابط و آنچه درون یک اجتماع کوچک انسانی در حال شکل‌گرفتن یا رخ‌دادن است، مجموعه بی‌‌نقص است و پایان‌بندی درست است. اما اگر قرار به روایت درون‌مایه‌ای از خانه و شکل روابط انسانی در زمانه یک بیماری به نام کووید‌۱۹ باشد، این عکس‌ها نمایندگی جامع و کاملی از این اتفاق و زمانه‌ای که در آن شکل گرفته است، نیستند و امیدوارم سعید‌پور این شکل گزارش‌دهی و ثبت تاریخی و انداختن لنز به زاویه‌های کمتردیده‌شده از جامعه درگیر بیماری را ادامه دهد و به نقاط دیگر سرزمین بیماری نیز سفر کند؛ سرزمینی که برای همه ما به نوعی شوک‌آور و غریبه بود و هر‌کدام به‌صورت شخصی داریم آن را می‌شناسیم و مناسبات جدیدش را درک می‌کنیم و با آن کنار می‌آییم؛ مثل هر چیز دیگری که انسان همواره توانسته است با آن با تمامی دشواری‌ها و دردها و رنج‌هایش کنار بیاید. اگر قائل به این باشیم که کووید‌۱۹ شکل تازه‌ای از زندگی را برای ما رقم زده است و این شکل تازه زندگی حتی نشانه‌ها و نمودها و سرزمینی داشته باشد، کشف این سرزمین و ثبت و شناسنامه‌دار‌کردن این نمودها و نشانه‌ها، وظیفه هنرمند است که اگر به قول شاملو، انسان‌زیستن دشواری وظیفه است، هنرمند‌بودن و ماندن دشواری بزرگ‌تری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.