|

استعاره‌ای تلخ

«حمال طلا» دومین فیلم تورج اصلانی در مقام کارگردان است. تورج اصلانی سال‌ها به‌عنوان فیلم‌بردار در پروژه‌های سینمایی موفقی حضور داشته و جوایزی هم دریافت کرده است. به‌همین‌دلیل تصویر را به‌خوبی می‌شناسد و یکی از نقاط قوت این فیلم، تصاویر جذابی است که برای مخاطب به نمایش گذاشته می‌شود.

این فیلم روایتگر آدم‌هایی از طبقه پایین جامعه است که می‌خواهند یک‌شبه ره صد‌ساله را طی کنند و خوشبخت شوند. فیلم با تصویر ساختمان‌های سر به فلک کشیده شهر تهران و خیابان‌های شلوغ بازار شروع شده و رضا، شخصیت اصلی فیلم وارد می‌شود. رضا حمال طلا است که با موتور، طلاها را بین کارگاه و طلافروشی‌ها جابه‌جا می‌کند. در همان اول فیلم به او دستبرد زده می‌شود و به خاطر صداقت و تعهدش سعی دارد ضرری را که به صاحب‌کارش وارد شده، جبران کند. از طرفی دیگر کارگاه طلاسازی قرار است بسته شود و در شرف بی‌کاری است. به‌همین‌دلیل با دوستش لویی دست به کارهای پر‌ریسکی می‌زند. بسته‌شدن کارگاه و پرداخت خسارت نقطه‌ عطف و بهانه‌ای برای ثروتمند‌شدن آنها می‌شود. رضا و لویی در انتظار خوشبختی هستند و در این مسیر رفتار و کردارشان بیش از اینکه عاقلانه و منطقی باشد، ابزورد است. بر‌اساس تصمیمات غیرعقلانی و ناکامی آنها، فیلم را می‌توان به دو بخش تقسیم‌بندی کرد: بخش اول پیشنهاد پیدا‌کردن الماس در فاضلاب کارگاه از طرف لویی و بخش دوم خرید سکه و احتکار برای گران‌شدن توسط رضا. شخصیت‌پردازی رضا و لویی به‌خوبی صورت گرفته است. هر دو ساده، بی‌فکر و احمق هستند؛ یکی به این مسئله اعتراف می‌کند و اطرافیانش روی او حسابی باز نمی‌کنند و رضا هم که خود را عقل کل و دارای شم اقتصادی می‌داند، احمق و نادان است. «حمال طلا» یک فیلم اجتماعی و انسانی است و بخشی از معضلات مردم شهر را روایت کرده است. در بیشتر فیلم نماهای عمومی از شهر تهران نمایش داده می‌شود. شروع فیلم با نماهایی از شهر تهران است و در جای‌جای فیلم شهر به نمایش گذاشته می‌شود. حتی خانه رضا و لویی که محل استراحت آنهاست و جای متروکه‌ای است، در جوار اتوبانی است که از طریق آن مدام شهر را می‌بینیم. همچنین وقتی ناهار می‌خورند، تصویر شهر روی آنها منعکس شده است. فکر می‌کنم کارگردان با تکیه بر این تمهید تصویری، گره‌خوردن سرنوشت آنها با شهر را به‌خوبی به نمایش گذاشته و وجه جامعه‌شناختی فیلم را تکمیل کرده است. علاوه‌بر‌این در دل روایت اصلی و بازگو‌کردن قصه رضا و لویی به مسائل مختلف اجتماعی ارجاع داده شده است؛ بی‌کاری کارگران، حاشیه‌نشینی، ارتباط انسان‌ها در شهر و... . با وجود همه این مسائل و مهم‌تر از همه، این فیلم ایده‌ای جدید را مطرح کرده و دست روی مسئله‌ای گذاشته که ممکن است خیلی مردم با آن آشنا نباشند؛ یعنی خرید فاضلاب کارگاه طلاسازی در مناقصه‌ای حساس! رضا و لویی فاضلاب کارگاه طلاسازی را با بالاترین قیمت می‌خرند و با کمک کارگرها سعی در پاک‌سازی آن دارند. این اقدام نه‌تنها به صورت ظاهری و صریح یک شغل و فعالیت را به نمایش گذاشته است؛ بلکه به شیوه استعاری وضعیت زندگی اسف‌بار این دو شخصیت را به‌خوبی بیان می‌کند. لویی داخل تانک حمل فاضلاب می‌رود و هر دو در استخر کثافت قدم می‌زنند. این تصاویر استعاری، وضعیت تلخ زندگی آنها را نشان داده و در نهایت فیلم هم با تصویری از جوی پر از فاضلاب سیاه به پایان می‌رسد. این تلخی را می‌توان در مکان‌های نمادین دیگر نیز جست‌وجو کرد؛ محل کارشان مستهلک و پوسیده است و در طرح قرار دارد و برای تخریب به‌زودی تخلیه و متروکه می‌شود. محل زندگی آنها هم متروکه و خرابه‌ای در حاشیه شهر است. این نشانه‌ها دلالت‌گر حال و روز آدم‌هایی است که بدشانسی آ‌نها را احاطه کرده و هرچه دست‌و‌پا می‌زنند، بیشتر فرومی‌روند و وضعشان بدتر از قبل می‌شود. همچنین از همان ابتدا روابط کارفرما و کارگر در فیلم دیده می‌شود. صاحب‌کار رضا به‌هیچ‌وجه از کنار مسئله دستبرد به رضا نمی‌گذرد و می‌خواهد تا ریال آخر زیانش را از رضا بگیرد و درباره او حساس می‌شود. اگر به‌ عنوان فیلم (حمال طلا) به‌مثابه یک پیرامتن نیز بنگریم، متوجه یک تضاد خواهیم شد. حمال و طلا دو قطب متضادی هستند که نقش یک آستانه و مدخل و دریچه‌ای برای ورود مخاطب به فیلم و خوانش را ایفا می‌کند. حمال یادآور کارگر و طلا هم نشانه سرمایه است و این تضاد تلخ از همان ابتدای فیلم یادآوری می‌شود. فیلم پر است از نشانه‌هایی که در خدمت ایده و قصه قرار گرفته است. به‌عنوان مثال الماس می‌تواند استعاره‌ای از موفقیت، ثروت و خوشبختی باشد که قرار است دو آسمان‌جل ابله آن را پیدا کنند و در نهایت دست‌نیافتن به آن، بدشانسی آ‌نها را بازگو می‌کند. هنگامی که رضا و لویی برای خرید سکه به خیابان رفته‌اند، تابلوی بن‌بست شانس و تابلوی محدوده شیر آتش‌نشانی را می‌بینیم که عملا بدشانسی و خطری را گوشزد می‌کند. فیلم در ابتدا با بازار طلافروشی شروع می‌شود و تقریبا در انتها به مانیتور قیمت صراف‌ها و دلار‌فروش‌ها رو به پایان می‌گذارد. انگار کل اتفاقات و سرنوشت این رضا و لویی بین این دو ناحیه می‌چرخد. دست‌ آخر هم با تصویر شخصیت‌های شکست‌خورده، از‌نفس‌افتاده و سرگشته‌ای مواجه می‌شویم که تصادف می‌کنند و کیف پر از پول‌شان در جوی فاضلاب می‌افتد. این تصویر نیز دلالت‌گر آرزوها، آینده رؤیایی و خوشبختی رضا و لویی است که از دست می‌رود. فیلم با یک ضربه و تصادف و رها‌شدن کیف در جوی فاضلاب تمام می‌شود. به نظرم فیلم به‌خوبی پایان می‌یابد؛ یک پایان درست و هدفمند. مانند دیگر بخش‌های فیلم که استعاری و سرشار از نشانه‌هاست، پایان فیلم نیز تلخ و استعاری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.