هویتهای معلق
آذین مهاجرین: زمانی که قانون اهدای شناسنامه از مادر به فرزند تأیید شد، بسیاری امیدوار بودند تا این قانون به بیشناسنامهبودن در ایران پایان دهد. با اینکه حق گرفتن شناسنامه برای فرزند ازطریق مادر میتواند آمار بیشناسنامهها را در ایران کاهش دهد و فرصتی باشد تا کودکان خارج از ایران دارای مدرک اقامت ایرانی شوند، اما باز هم بسیاری از کودکان ایرانی در مناطقی مانند استان سیستانوبلوچستان که بیشترین میزان افراد بدون شناسنامه را دارد، همچنان بدون مدارک هویتی ایرانی باقی ماندهاند. در این مقاله سعی شده به بعضی موانع برای دریافت شناسنامه با توجه به شرایط خاص این استان اشاره شود. در قانون ایران و مطابق بند «الف» دستورالعمل ماده ۴۵ قانون ثبت احوال مصوب 8/۳/1381 شورای عالی ثبتاحوال، فاقدین شناسنامه به کسانی گفته میشود که ادعا کنند ایرانی هستند، سن آنان بیش از ۱۸ سال باشد و تا زمان مراجعه به ثبتاحوال سند سجلی نداشته باشند. همچنین براساس ماده ۹۷۶ قانون مدنی ایران مصوب ۱۳۱۳، اشخاصی که دارای شرایط زیر باشند تبعه ایرانی هستند: ۱- کلیه ساکنین ایران بهجز کسانی که تابعیت قانونی کشور دیگری را دارند. ۲- کسانی که پدر و مادر (طبق قانون«تابعیت به فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی و مردان غیرایرانی» مصوب در اردیبهشت سال ۱۳۹۸) آنها ایرانی است، اعم از اینکه در ایران یا در خارج متولد شده باشند. بنابراین زیرساختهای حقوقی لازم برای دریافت مدارک اقامت ایرانی فراهم شده است، باوجوداین و پس از گذشت بیش از ۸۰ سال از تصویب قانون مدنی، هنوز در بسیاری از خانوادهها در استان سیستانوبلوچستان افراد بدون شناسنامه کم نیستند. براساس آخرین آمارها و به گفته ابوالفضل ابوترابی، نماینده مردم نجفآباد و تیران از استان اصفهان، «اطلاعاتی مبنیبر وجود ۳۰۰ هزار نفر فرد بیشناسنامه در ایران وجود دارد اما این آمار تا تخمینی حدود یکمیلیون نفر هم میرود» که از این میان بیش از ۳۰ تا۵۰ هزار کودکان بیشناسنامه حاصل از ازدواج مادر ایرانی و پدر غیرایرانی هستند. ازنظر حقوقی امکان دریافت مدارک هویتی ایرانی برای افراد بدون شناسنامه وجود دارد، اما همچنان تعداد افراد بدون شناسنامه بسیار زیاد است. بیشتر این کودکان از خانوادههای ایرانی بیشناسنامه میآیند که سالهاست بهعلت مسائل اقتصادی، نبود خدمات محضری در نزدیکی محل زندگی آنها و عدم اطلاع کافی از قوانین چگونگی دریافت مدرک هویت، بیشناسنامه و در نتیجه بدون تابعیت ماندهاند. علاوهبر موارد فوق زمان طولانی آزمایش دیانای و از آن مهمتر هزینه سنگین آن سنگ بزرگی در برابر تکمیل پرونده این افراد است. هر آزمایش دیانای چیزی حدود پنجمیلیون تومان و گاهی حتی بیشتر هزینه دارد که برای ساکنان یکی از محرومترین مناطق ایران هزینه بسیار سنگینی است. با فرض اینکه یک خانواده بتواند از پس هزینههای سنگین این آزمایشها و دسترسینداشتن به خدمات اداری و محضری، تمام مدارک را تکمیل کند و پرونده را به جریان بیندازد، بوروکراسی اداری سازمان ثبت احوال ممکن است سالها به طول بینجامد. برای نمونه یکی از افراد بیشناسنامه در استان سیستانوبلوچستان میگوید او و همسرش که هر دو ایرانی هستند، ۱۵ سال است که منتظر جواب از ثبت احوال هستند. او میخواهد شناسنامه بگیرد تا خود و کودکانشان بتوانند بیمه درمانی و یارانه دریافت کنند. سواد خواندن و نوشتن یکیدیگر از مشکلات عمده بر سر راه دریافت مدارک هویتی است. اغلب خانوادههایی که در آنها افراد بدون شناسنامه وجود دارند، بیسواد هستند یا سواد در حد خواندن و نوشتن دارند. درآمد ماهانه این افراد بهطور متوسط یکمیلیون تومان است و بیشتر خانوادهها بهطور میانگین بیش از سه فرزند دارند که آنها نیز بیشناسنامه هستند. بیش از نیمی از این خانوادهها برای تهیه شناسنامه اقدام کردهاند اما بهعلت نبود خدمات کافی و اطلاعات مناسب، پرونده آنها یا هرگز به ثبتاحوال نرسیده یا در آنجا مسکوت مانده است. مشکلات بیشناسنامهها به محرومیت از تحصیل، بیمه و یارانه ختم نمیشود. بسیاری از این افراد به دلیل آنکه نیروهای انتظامی به آنها شک میکنند که ایرانی نیستند، بازداشت و از کشور اخراج میشوند. برخی دیگر از این افراد برای تأمین هزینه زندگی و برای داشتن مدارکی که به آنها اجازه کارکردن در ایران را بدهد، به تابعیت کشورهای همسایه مانند پاکستان و افغانستان درمیآیند تا شاید بتوانند با مدارک هویتی کاری برای خود پیدا کنند، غافل از اینکه این اقدام که از سر ناچاری و برای تهیه هزینه زندگی است، باعث خواهد شد تا برای همیشه از بهدستآوردن مدارک ایرانی محروم شوند که در این میان کودکان آنها نیز بیتابعیت میمانند و از حقوق شهروندی که حق هر ایرانی است، محروم میشوند.ازدستدادن حقوق برای کودکان در حالی به پدیدهای معمول در بین این دسته از خانوادهها تبدیل شده است که لایحه حمایت از اطفال و نوجوانان در سال ۱۳۹۰ به پیشنهاد قوه قضائیه و ازسوی دولت وقت به مجلس ارسال شد. این لایحه سال ۱۳۹۷ به تصویب رسید اما هنوز به تأیید شورای نگهبان نرسیده است. طبق ماده ششم این لایحه، وزارت کشور مکلف شده است با همکاری دستگاههای ذیربط نسبت به شناسایی اطفال و نوجوانان فاقد اسناد سجلی یا هویتی اعم از اتباع ایرانی و غیرایرانی و حسب مورد معرفی آنان به نهادهای حمایتی، آموزشی، درمانی یا قضائی جهت اقدامات حمایتی اقدام کند. اجرائیشدن این لایحه میتواند حقوق کودکان ایرانی بدون مدارک هویتی را تضمین کند. ایران عضو برنامه پایاندادن به بیتابعیتی سازمان عالی پناهندگان است و تعهد دارد تا سال 2024 به بیتابعیتی در کشور پایان دهد. اما همچنان بسیاری از شهروندان ایرانی به دلایلی که برشمرده شد، از جمله علت نبود خدمات مناسب، پیچیدگی و پرهزینهبودن گرفتن شناسنامه، از داشتن حق تابعیت محروماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.