|

اقتصاد پس از کرونا

بیماری همه‌گیر کرونا بحرانی تاریخی را پدید آورد اما شکل‌های جدیدی از سازماندهی اجتماعی را نیز تولید کرد. به باور دیوید هاروی، نظریه‌پرداز مارکسیست آمریکایی، اینکه آیا جهان بهتری از درون این دوران پدیدار خواهد شد، به توانایی جمعی ما در پاسخ‌گویی به چالش‌های آن بستگی دارد. اخیرا کتاب «بیماری فراگیر در عصر نئولیبرال» از دیوید هاروی به ضمیمه مقالاتی از آلن بدیو، کین برچ، شری برمن و بن ارنرایک از سوی نشر افکار روانه بازار نشر شده است. این کتاب تلاش دارد برخی گفتارها و نوشتارهای متأثر از ویروس کرونا در میان نحله فکری انتقادی را بازتاب دهد. تمرکز اصلی کتاب بر نوشته‌های دیوید هاروی است که با بازخوانی اندیشه‌های مارکس می‌کوشد نسبت میان اپیدمی و نظام جهانی نئولیبرال را تبیین کند و برنامه عملی‌تری پیشنهاد دهد. به‌جای مقدمه، متنی از کین برچ، پژوهشگر بریتانیایی اقتصاد سیاسی و دانشیار دانشگاه یورک در تورنتوی کانادا، آمده که به تعریفی اجمالی از نئولیبرالیسم و تاریخچه آن می‌پردازد. در پیوست کتاب هم سه مقاله ضمیمه شده است که نخستین‌شان گزارشی از بن ارنرایک، روزنامه‌نگار و رمان‌نویس آمریکایی، درباره بحران متأخر اقتصادی جهانی و چگونگی سربرآوردن جنبش‌های مردمی در سراسر دنیاست. متن دوم، مقاله‌ای از شری برمن -‌استاد علوم سیاسی در کالج بارنارد نیویورک که کتاب او «دموکراسی و دیکتاتوری در اروپا: از رژیم کهن تا روزگار ما» در انتشارات دانشگاه آکسفورد چاپ شده‌- درباره مخاطرات پیش‌رو است. او در مقاله‌اش هشدار می‌دهد که اگر منتقدان سرمایه‌داری نتوانند برای وضعیت بحران‌زده کنونی پاسخی عملی بیابند، نئومحافظه‌کاران با احیای تجربه فاشیسم این فقدان را در میان هلهله مردم خسته از وضعیت، پر خواهند کرد. متن سوم، یادداشتی از آلن بدیو، فیلسوف فرانسوی است که با شرحی از وضعیت فعلی، باورش را به اینکه اپیدمی کنونی هیچ پیامد سیاسی خاصی نخواهد داشت، بیان می‌کند. هاروی در بحبوحه بحران کرونا با نوشتن چند مقاله و انجام مصاحبه تلاش کرد پیامدهای کرونا را از زاویه نقد اقتصاد سیاسی تحلیل کند و به پیامدهای آن برای پویایی جهانی انباشت سرمایه پرداخت. به‌زعم او انسدادها و اختلال‌های ناشی از کرونا در تداوم جریان سرمایه منجر به کاهش ارزش خواهد شد و اگر کاهش ارزش‌ها گسترده و عمیق باشد، نشانگر آغاز بحران‌ها خواهد بود. هاروی به نقش چین به‌عنوان دومین اقتصاد بزرگ جهانی اشاره می‌کند که در واقع پس از سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ سرمایه‌داری جهانی را عملا نجات داده و ضامنش شده است، بنابراین هرگونه ضربه به اقتصاد چین لزوما عواقبی جدی برای اقتصاد جهانی در پی خواهد داشت که پیش از آن نیز در موقعیت اسفباری بود. به باور او، الگوی موجود انباشت سرمایه پیش از این نیز با گرفتاری‌های فراوانی روبه‌رو بوده است و جنبش‌های اعتراضی که تقریبا در همه جا، از سانتیاگو تا بیروت رخ می‌داد، نشان‌دهنده این بود که الگوی اقتصادی غالب، برای توده‌های جمعیت خوب کار نمی‌کند. هاروی این مدل نئولیبرال را به‌طور فزاینده‌ای بر سرمایه موهوم و توسعه وسیع در عرضه پول و ایجاد بدهی استوار می‌داند. این مدل هنوز با مشکل تقاضای مؤثر ناکافی برای تحقق ارزش‌هایی که سرمایه می‌تواند تولید کند، روبه‌روست؛ بنابراین، پرسش این است که چگونه ممکن است الگوی اقتصادی مسلط، با مشروعیت و توان رو به کاهش، تأثیرات اجتناب‌ناپذیر بیماری همه‌گیر را جذب کند و از سر بگذراند. هاروی پاسخ به این سؤال را بسته به این می‌داند که چه مدت ممکن است این اختلال دوام و گسترش یابد؛ زیرا چنان که مارکس اشاره می‌کند، «کاهش ارزش به این دلیل رخ نمی‌دهد که کالاها نمی‌توانند فروخته شوند بلکه به این دلیل است که نمی‌توانند به‌موقع فروخته شوند». هاروی ارتباط بیماری همه‌گیر را با مسئله طبیعت و دست‌اندازی انسان به محیط زیست نیز بررسی می‌کند. او در آثار کلی خود به‌جای اینکه از ایده «طبیعت» به‌مثابه امری بیرون و جدا از فرهنگ، اقتصاد و زندگی روزمره بحث کند، نظرگاهی دیالکتیکی‌تر تحت عنوان «رابطه متابولیک با طبیعت» اتخاذ می‌کند. سرمایه شرایط محیطی بازتولید خود را تغییر می‌دهد اما این کار را در بستری از پیامدهای ناخواسته (مانند تغییرات اقلیمی) و در پس‌زمینه نیروهای تکاملی خودانگیخته و مستقل انجام می‌دهد که پیوسته در حال شکل‌دهی مجدد شرایط محیطی هستند: «از این منظر، هیچ فاجعه کاملا طبیعی‌ای وجود ندارد. بی‌شک، ویروس‌ها همواره جهش می‌یابند؛ اما شرایطی که در آن، یک جهش تبدیل به چیزی تهدیدکننده زندگی می‌شود، به اقدامات انسان وابسته است». هاروی با ارجاع به تجربه‌های قبلی، یکی از جنبه‌های منفی افزایش جهانی‌سازی را امکان‌ناپذیری جلوگیری از انتشار پرشتاب بین‌المللی بیماری‌های جدید می‌داند. ما در جهانی کاملا به‌هم‌پیوسته زندگی می‌کنیم که در آن تقریبا همه‌کس سفر می‌کنند. شبکه‌های انسانی به نحو بالقوه برای انتشار، گسترده و گشوده‌اند. از نظر او ابعاد خطر اقتصادی و جمعیتی وقتی مشخص می‌شود که این اختلال یک سال یا بیشتر طول بکشد و شرح می‌دهد که هم‌اکنون تأثیرات اقتصادی در سرتاسر جهان به نحو فزاینده‌ای از کنترل خارج می‌شود. اختلالات موجود در زنجیره‌های ارزش‌آفرین شرکت‌ها و در بخش‌های مشخصی، نسبت به آنچه در ابتدا تصور می‌شد، سیستماتیک‌تر و اساسی‌تر است. اثر بلندمدتش ممکن است کوتاه‌سازی یا متنوع‌سازی زنجیره‌های عرضه هم‌زمان با حرکت به‌سوی اشکال تولید نیازمند به نیروی کار کمتر (با پیامدهای سهمگین برای اشتغال) و اتکای بیشتر به سیستم‌های تولیدی هوش مصنوعی باشد. اختلال در زنجیره‌های تولید، تعدیل یا اخراج کارگران را در پی دارد که این امر تقاضای نهایی را کاهش می‌دهد؛ درحالی‌که تقاضا برای مواد اولیه مصرف مولد را پایین می‌آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.