|

بدیلی رادیکال برای نجات سیاره

بحران جهانى محیط زیست با پدیده تغییرات اقلیمى به نقطه‌ای بحرانی و تعیین‌كننده رسیده است. نظام تولید سرمایه‌داری در طول چند سده حكمرانی، فجایع زیادی برای سیاره زمین و ساكنان آن رقم زده كه در طول چند دهه گذشته به صورت مشهودی گسترش پیدا كرده است: آلودگی هوای شهرهای بزرگ، آب آشامیدنی ناسالم در بسیاری از نقاط جهان، گرمایش جهانی همراه با ذوب‌شدن یخ‌های قطبی و بالاآمدن سطح آب‌های آزاد، افزایش فجایع طبیعی آب و هوایی همانند خشکسالی، قحطی، سیل و توفان‌های مرگ‌بار، ازبین‌رفتن لایه ازن، نابودی فزاینده جنگل‌های بارانی گرمسیری، كاهش سریع تنوع زیستی و انقراض هزاران گونه جانوری و گیاهی، فرسایش خاك، بیابان‌زدایی، انباشت زباله‌ها و آلاینده‌ها به‌ویژه در صنایع هسته‌ای، آلودگی مواد غذایی و... . میشل لووی در كتاب «اكوسوسیالیسم؛ بدیلی رادیکال برای فاجعه سرمایه‌دارانه» که اخیرا به همت انتشارات خرد سرخ و به قلم حسام حسین‌زاده به فارسی ترجمه و منتشر شده می‌كوشد با عدم تسلیم‌شدن به «فاجعه‌باوری» بر این نكته تأکید كند كه پویایی نامحدود «رشد» ناشی از گسترش سرمایه‌داری، بنیان‌های زندگی انسان روی سیاره را تهدید می‌كند. لووی از فعالان و نظریه‌پردازان برجسته جریان اکوسوسیالیسم و جامعه‌شناس مارکسیست فرانسوی- برزیلی است که در مدرسه عالی مطالعات علوم اجتماعی پاریس تدریس می‌کند. او کتاب‌هایی درباره مارکس، چه‌گوارا، الهیات رهایی‌بخش، لوکاچ، بنیامین، لوسین گلدمن و کافکا نوشته است. او سوسیالیسم و برخی از جریان‌های بوم‌شناسی را دارای اهداف عینی مشتركی می‌داند كه رسیدن به آنها مستلزم به‌پرسش‌كشیدن خودانگیختگی اقتصادی، سلطه كمیت،‌ خود تولید به‌عنوان یک هدف، دیكتاتوری پول، تقلیل جهان اجتماعی به محاسبات سودآوری و نیازهای انباشت سرمایه است. هم سوسیالیسم و هم بوم‌شناسی دلبسته ارزش‌های كیفی هستند. برای سوسیالیست‌ها، ارزش مصرفی، تأمین نیازها و برابری اجتماعی و برای بوم‌شناسان حفاظت از طبیعت و تعادل بوم‌شناختی مطرح است. هر دو اقتصاد را تابع محیط زیست (اجتماعی یا طبیعی) می‌دانند. از نظر لووی ریاضت و ندامت و انتقاد فرهنگی از مصرف‌گرایی، آن‌گونه که برخی بوم‌شناسان مطرح کرده‌اند کافی نیست و خود شیوه تولید را باید زیر سؤال برد: «فقط بازسازماندهی جمعی و دموکراتیک نظام تولیدی می‌تواند به ‌شکلی هم‌زمان نیازهای اجتماعی واقعی را تأمین کند، زمان کار را کاهش دهد، تولید بی‌رویه و یا خطرناک را متوقف سازد و سوخت‌های فسیلی را با منابع تجدیدپذیر جایگزین کند. همه اینها نیازمند تهاجمی عمیق به اقتدار سرمایه‌دارانه، گسترش رادیکال بخش دولتی و در یک کلمه، تدوین‌کردن برنامه‌ای دموکراتیک و اکوسوسیالیستی است» (ص 9). به زعم لووی مسئله بوم‌شناختی چالشی بزرگ برای تجدیدنظر در اندیشه ماركسیستی در آستانه قرن بیست‌ویكم است و این امر مستلزم بازنگری انتقادی عمیق ماركسیست‌ها در فهم سنتی‌شان از «نیروهای مولد» و گسستی رادیكال از ایدئولوژی پیشرفت خطی و پارادایم فناورانه و اقتصادی تمدن صنعتی مدرن است. اکوسوسیالیسم جریان فکر و عمل بوم‌شناسانه است که دستاوردهای بنیادین مارکسیسم را مورد توجه قرار می‌دهد و از رویکرد تولیدگرایانه آن فاصله می‌گیرد. برای اکوسوسیالیست‌‎ها، منطق سود بازار و نیز منطق اقتدارگرای بوروکراتیک «سوسیالیسم واقعا موجود»، با نیاز به حفاظت از محیط زیست طبیعی سازگار نیست. اکوسوسیالیست‌ها در حالی که ایدئولوژی بخش‌های غالب جنبش کارگری را نقد می‌کنند، می‌دانند که کارگران و تشکل‌هایشان نیرویی ضروری برای هر شکلی از دگرگونی رادیکال نظام سرمایه‌داری و ایجاد جامعه جدید سوسیالیستی و بوم‌شناختی است. مقالات این كتاب ارائه‌ای نظام‌مند از ایده‌ها و تجارب اكوسوسیالیستی نیست، بلكه بیشتر تلاشی مؤثر برای شرح برخی جنبه‌ها و پیشنهادهای نظری و همچنین برخی تجارب انضمامی مبارزه است. البته كتاب بازنمایانگر نظرات نویسنده‌اش است كه لزوما با نظرات متفكران و شبكه‌های اكوسوسیالیستی یكسان نیست. لووی در مقدمه كتاب تصریح می‌کند که قصد ندارد نوعی آموزه یا هر شكلی از ارتدكس‌مآبی را وضع كند: «یكی از مزایای اكوسوسیالیسم دقیقا تنوع آن است، تكثر و چندگانگی دیدگاه‌ها و رویكردهایش كه اغلب هم‌گرا یا مكمل هم هستند و گاهی واگرا و حتی متناقض». فصل اول کتاب در پی ارائه تعریفی مجمل از اکوسوسیالیسم است. فصل دوم به ارتباط اکوسوسیالیسم و برنامه‌ریزی دموکراتیک به عنوان راه‌حلی بدیل برای جامعه سرمایه‌داری و سوسیالیسم واقعا موجود در قرن بیستم می‌پردازد. فصل سوم به رابطه بوم‌شناسی و تبلیغات اشاره می‌کند و تبلیغات را مکانیسم اصلی حاکمیت سرمایه و نیروی محرکه‌ای در بحران جهانی بوم‌شناختی می‌داند. فصل چهارم و پنجم به تجارب متأخر جنبش‌های اکوسوسیالیستی می‌پردازد، فصل چهارم به رهبری چیکومندس و مبارزه برزیلی‌ها در دفاع از جنگل‌های بارانی آمازون اختصاص دارد و فصل پنجم به مبارزات اکواجتماعی مردم بومی آمریکای لاتین. چهار ضمیمه نیز در انتهای کتاب آمده که لووی در تهیه آنها نقش داشته است: ضمیمه اول مانیفست اکوسوسیالیستی بین‌المللی (2001) و ضمیمه دوم بیانیه بلم (2009) است. ضمیمه سوم طرحی است که شبکه بین‌المللی اکوسوسیالیستی به لطف ماشین زمان اچ. جی. ولز تهیه کرده و ضمیمه چهارم نیز بیانیه اکوسوسیالیستی لیما (2014) است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.