سایه شوم سد تنگسرخ بر سر شیراز
سیدآهنگ کوثر
نیکبختان به حکایت و امثال پیشینیان پند گیرند، از آن پیشتر که پسینیان به واقعه ایشان مثل زنند. (گلستان سعدی، باب هشتم) ملوکالطوایفی: آیا باید منتظر فاجعهای بس بزرگتر از سیل پنجم فروردین 1398 شیراز باشیم؟ در فرهنگ معین ملوکالطوایفی اینگونه تعریف شده: «فرمانروایی مالکین بزرگ و سران هر منطقه بر رعایا و مردم آن». آسودگی از شر حکومت خانها و سالاران از آرزوهای مشروطهطلبان بود که تا حدی در اوایل سلطنت پهلوی تحقق یافت. به باور ما، با برپایی جمهوری اسلامی قانون حکمفرما شده و کسی یا سازمانی جرئت دورزدن آن را نخواهد یافت. شهرداری شیراز و شرکت سهامی آب منطقهای فارس برخلاف بند «الف» ماده 192 قانون برنامه توسعه جمهوری اسلامی ایران پیش از دریافت پیوست زیستمحیطی ساختن سد تنگ سرخ را آغاز کرده و به هشدارهای اداره کل محیط زیست فارس توجهی نکردند. اداره کل مزبور در نامهای در تاریخ 14/2/94 از دادگستری استان فارس درخواست کرد که دستور توقف ساختن سد را صادر کند. از آنجا که این مهم تحقق نیافت، سرکار خانم دکتر ابتکار، رئیس پیشین سازمان محیط زیست و معاون رئیسجمهور، در نامه مورخ 6/4/94 از حجتالاسلام رئیسی، دادستان کل کشور، درخواست رسیدگی کردند. از آن پس تنها برخی کارها جستهوگریخته در جایگاه سد انجام شدهاند. بستهشدن دهانه پل معالیآباد، بر اثر قراردادن مکعبمستطیلی برای گذراندن کابلهای تلفن که حدود یکسوم مقطع آبگذر را بسته بود و درگیرشدن تنه درخت و تجمع زباله که دوسوم دیگر را بست، سیلی بزرگ را روز 20 دی 1380 از بزرگراه چمران وارد شیراز کرد و تلفات انسانی و زیانهایی دیگر را به بار آورد. از آنجا که در چنین حوادثی آسانترین راه نجات مقصردانستن طبیعت است (خدا خواسته است!) این کوچکترین بنده خدا در یادداشتی که تحت عنوان «وکیل تسخیری خدا» در 24 مرداد 1381 در روزنامه خبر جنوب منتشر کرد، ترس خود را از لغزش کوه دراک به خاطر جادهسازی در آن و احتمال تشکیل سدی خاکی- سنگی در تنگ سرخ اعلام کرد، چه، ویرانی محتوم آن سد میتواند فاجعهبار باشد. وجود دستکم دو پادگانه (تراس) در جایگاه سد نشان از آن دارد که در روزگاران گذشته دو لغزش عظیم در پایاب آنجا رخ داده است که این پدیده میتواند پس از آبگیری در سراب آن نیز اتفاق افتد که پیامد آن گذشتن آب از روی سد و ویرانی آن خواهد بود. احتمالا این یادداشت سبب شد که صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران حدود سه ساعت فیلم را از شادروان دکتر فرهودی، استاد دانشگاه شیراز، از اوتاد کوهزائی- زمینساخت (تکتونیک) ایران و اینجانب در 21 شهریور 1381 در تنگ سرخ و محل کنونی شهرکهای شهید بهشتی، حافظ و بزین تهیه کند. در این فیلم که هیچگاه پخش نشد، ما نگرانی خود را از ایجاد هرگونه ساختمان در دامنه کوه دراک و جایگاه شهرکهای نامبرده اعلام کردیم. شوربختانه آنچه میتواند با لغزش بخشی از کوه دراک رخ دهد، با ساختن سد تنگ سرخ تحقق خواهد یافت. در همین ارتباط نیز شادروان دکتر فرهودی و اینجانب در جلسهای که در تاریخ 19/4/1382 در سالن شهید غازی در استانداری فارس تشکیل شده بود، بنای هر گونه ساختمان را در تنگ سرخ و دامنه کوه دراک (اراضی برففروشان) خطا دانستیم. آگاه شدهام که وزارت نیرو مؤسسه راهبرد دانش را برای انجام ارزش مهندسی سد تنگ سرخ انتخاب کرده است. برداشت اینجانب از خبر مزبور آن است که طرفداران بنای سد بر آناند موانع موجود را، که اهم آن دریافت پیوست زیستمحیطی است، از میان بردارند. در یادداشتی که روز 25 مهر 1397 در روزنامه «شرق» زیر عنوان: صدام، گتوند، تنگ سرخ چاپ شد، این خدمتگزار کوچک آب و خاک شرحی مختصر را از سد موصل که به دستور صدام روی دجله ساخته شده و سد گتوند که روی کارون بنا شده است، عرضه کرد. سد موصل که خطرناکترین سد دنیا شناخته شده است و اگر ویران شود حتی بغداد را به زیر آب خواهد برد، بر فراز سازندی گچی به نام فثا برپا شده که همارز سازند گچساران است، همان سازندی که سد گتوند روی آن بنا شده و آقای دکتر کلانتری، معاونت محترم ریاستجمهوری و ریاست سازمان محیط زیست، در سالهای پیش از داشتن مسئولیت کنونیشان بارها و بهحق، از بنای آن انتقاد کرده بودند. طراحان و سازندگان سد مزبور سخنان استادان دانشگاه جندیشاپور و مهندسان مشاور با شرف بینالمللی را به هیچ گرفته و با خیال آنکه «پتوئی رسی» مانع از رسیدن آب به سازند گچساران خواهد شد، آن را درست کردند؛ نظر کارنشناسان درست درنیامد؛ «پتو» را آب برد و آبی شور و گچی را برای مردمی گذاشت که به روایتی سه هزار میلیارد تومان به نرخ دلار آن روزها برای ساختن سد پول داده بودند. برای روشنشدن مطلب بهتر است که بدانیم چرا ساختن آبگیر بر فراز سازندهای گچی نابخردانه است. آب میتواند تا 4/2 گرم در لیتر گچ را در خود حل کند. انباشتن آب روی گچ، بهویژه در مکانی که بر اثر فعالیتهای کوهزائی دارای شکستگی، درز و ترک باشد(چون سلسله جبال زاگرس)، درزهها را گشادتر کرده، فرار آب را آسانتر کرده و در نهایت به تشکیل غار منتهی میشود. افزون بر آن، آبراهههای زیر زمینی، که طی میلیونها سال تشکیل شده و از گل و لای پر شدهاند، به آسانی لایروبی شد و راه عبور آب را میگشایند. این فرایندها به نشست سد، ایجاد ترک در آن، فرار آب تحت فشار از بدنه سد، و ویرانی آن میانجامد. ویرانی سد St. Francis در کالیفرنیا در سال 1928 نزدیک به 600 نفر کشته را بر جای گذاشت. سد Quail Creek Dike در یوتا، آمریکا، پنج سال پس از ساختهشدن در سال 1989 شکست. ازآنجاکه خوشبختانه ساکنان پایاب سد به موقع تخلیه شده بودند، تلفات انسانی رخ نداد. سد San Juan در اسپانیا در 21 ژانویه 2001 ویران شد. با آنکه گنجایش آبگیر سد مزبور تنها 850 هزار متر مکعب بود، سیلی را با بده لحظهای 160هزار مترمکعب بر ثانیه روان کرد و 450 نفر را کشت. حلشدگی گچ در جوش سنگ(کنگلومرا) سبب ویرانی سد St. Francis شد؛ گچ، شالوده دو سد دیگر را تشکیل میداد. این سه ویرانی «مشتی است از خروار». وجود دستکم سه گسل، بهویژه سبزپوشان، در جایگاه سد تنگ سرخ، یا نزدیک به آن، از عواملی به شمار میروند که مکان مزبور را برای ساختن سد نامناسب میکنند. شادروان دکتر قدرتالله فرهودی، برآن بود که کوه دراک دو بار در دوران چهارم زمینشناسی، بر اثر فعالیت گسل سبزپوشان، بهسوی شمال خاوری حرکت کرده است؛ چنانچه این حرکت تکرار شود، سد خواهد شکست. در نشستی که روز 23 اردیبهشت 98، به دعوت رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای شهر شیراز و درمحل آن شورا برای تعیین تکلیف عملیات عمرانی سد تنگ سرخ تشکیل شد، از شرکتکنندگان دعوت شد که به جایگاه سد تشریف آورده و واقعیتها را دست اول، و به دیده تحقیق، بنگرند؛ تاکنون هیچ یک از مدیران یا مهندسان طرفداران ساختمان سد دعوت ما را اجابت نکرده است؛ شگفتانگیز نیست؟ دلایل قوی باید و معنوی نه رگهای گردن به حجت قوی(سعدی. روز 30 تیر 1392 یادداشتی از اینجانب تحت عنوان «خطری که شیراز را تهدید میکند: از دریای سرخ تا تنگ سرخ» در روزنامه شرق به زیور طبع آراسته شد که در آن دلایل خطرآفرین گشتن سد تنگ سرخ برای کلانشهر شیراز شرح داده شده بودند. وجود چندین فروچاله در آبگیر سد دلایلی انکارناپذیر را برای وجود غارهایی ناپیدا عرضه میکنند، هرچند فردی که درجه دکترای خود را از بخش علوم زمین دانشگاه شیراز دریافت داشته، منکر وجود فروچاله و غار در سازند گچساران در تنگ سرخ شده است. شوربختانه برای این دانشمند جوان و خوشبختانه برای ساکنان کنونی و آینده شیراز، در سال 1396 غاری به طول نزدیک 40 متر بر اثر خاکبرداری در محلی که نباید در آن ساختمان بنا کنند، در سازند گچساران پیدا شد که در زمستان 1398 مملو از آب بود. افزون بر آن، سه چاه برفی، که ساکنان نسلهای پیشین را در تابستان گرم شیراز با برفی که از آنها میآوردند سرخوش نگاه میداشتند، فروچالههای بزرگی هستند که در امتداد یک گسل در سازند آهکی جهرم به وجود آمده اند؛ بدینترتیب، وجود غارهایی پنهان در سازندهای آهکی تنگ سرخ نیز دور از انتظار نیست. جالبتر آنکه قطعه زمینی مشهور به 180هکتاری، در حد فاصل شهرک شهید بهشتی و کوه دراک، که برای ساختمان دانشکده هنر شیراز در نظر گرفته شده بود، به دلایلی چند، از جمله وجود لایههای گچی در زیر آن مناسب تشخیص داده نشد. با آنکه طرفداران ساختن سد تنگ سرخ نمیخواهند مردمی که بر اثر بنای آن دچار ریزگردهای مسموم دریاچه خشکشده مهارلو، یا خدای نخواسته براثر ویرانی محتوم سد تلف شوند، آگاه شوند، فصل نامه شماره 103 و 104 زمستان 1398و بهار 1399گزارش سازمان نظام مهندسی ساختمان استان فارس دو مقاله مهم را از استادانی کارشناس درج کرده است: مخاطرات ناحیه حسینی الهاشمی شیراز و ساختگاه سد تنگ سرخ، نگارش دکتر حسین رهنما، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شیراز؛ و مخاطرات احتمالی احداث سد تنگ سرخ، به قلم دکتر عبدالمجید اسدی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی شیراز. همین فصل نامه نیز مقالهای را در لزوم احداث سد مزبور و مقالههایی را در رد آن در شماره 93، تابستان 1396 منتشر کرده بود. با بزرگداشت شجاعت مسئولان نشریه نامبرده، پرسش این خدمتگزار، که به اتهام توهین، نشر اکاذیب و تشویش اذهان عمومی به دادسرا فراخوانده شد و از شهردار آن زمان(کار فرمای سد) که از من شکایت کرده بود در خواست کرد که دادگاهش را علنی تشکیل دهند، این است: چند سد که روی سازندهای گچی ساخته شدهاند باید ویران شوند، تا طرفداران سد تنگ سرخ یقین حاصل کنند که این کار خطا است؟ آیا با گذشتن زمان شرایطی که عدم صدور مجوز را سبب شده تغییر کردهاند؟ به فرض آنکه با ایجاد فشار و راضیکردن سازمان محیط زیست مجوز لازم صادر شود، آیا اوضاع زمینشناسی و زمینساختی- کوهزایی (تکتونیک) دگرگون میشود؟ هرچند امیدواریم که در زمان زعامت جناب دکتر عیسی کلانتری بر سازمان محیط زیست که خود کوششهای بسیاری را برای احیای دریاچه ارومیه و کاهش ریزگردهای مسموم آنجا به ثمر رساندند، پیوست زیستمحیطی سد تنگ سرخ صادر نشود و دریاچه مهارلو نخشکد. چرا مردم ما باید هزینه مهندسی ارزش سدی را که ساختنش خطای محض است بپردازند؟ انجمن پژوهشگران احیای پایدار مناطق خشک ندای رئیس دادگستری فارس را لبیک گفته و در نامهای به تاریخ 25 مرداد 1399 نسبت به اقداماتی که تاکنون بهمنظور ساختن سد تنگ سرخ صورت گرفته، اعلام جرم کرده است. باید دید که آیا زور قانون به ملوکالطوایف تنگ سرخ میرسد؟ پنجم فروردین 1398 بارانی شدید در شهر شیراز و شمال آن بارید؛ مقدار آن 18 میلیمتر گزارش و شدت آن 75 میلیمتر بر ساعت برآورد شده است. آنچه مهم است آنکه جاده در حال ساخت خرامه مانند سدی عمل کرد و حجم زیادی از آب را در سراب خود نگه داشت. ویرانی «سد» سیلی را بهسوی دروازه قرآن سرازیر کرد که بیشترین بده آن را جناب آقای مهندس پورمختار نزدیک به 80 متر مکعب بر ثانیه برآورد کردهاند. گفتنی است که پیش از ایجاد میدان دروازه قرآن و احداث خیابان هفتتنان، سیل از قعر درهای ژرف به سیلآباد رفته، باغهای انگور دیم را آبیاری و آبخوانهای آن دشت را تغذیه میکرده است. مهندسان شهرداری شیراز لولهای آبگذری را که ظرفیت اسمی آن 18 متر مکعب بر ثانیه طراحی شده بود، برای عبور سیل پیشبینی کرده بودند. اینجانب دو بار در زمستان 1365 و یک بار در تیر 1366 مهندسان مزبور را به بالای بند نظام (کمی بالاتر از دروازه قرآن) برده و آثار تاریخی سیل آذر 1365 را به ایشان نشان دادم. در آن زمان بده سیل را «وجبی» افزون بر 80 متر مکعب بر ثانیه برآورد کرده بودم که با محاسبههای به نسبت دقیق به 137 متر مکعب بر ثانیه رسیدم. سیل فروردین 1398، بر پایه آمار پزشکی قانونی 21 نفر و براساس آمار تأییدنشده 56 نفر را به سرای باقی فرستاد، نزدیک صد نفر را مجروح کرد و میلیاردها تومان خسارت بر جای گذاشت. از همه بدتر، آبروی دارالعلم شیراز را برد. اینجانب در یادداشتی که در 28 فروردین 1398 در روزنامه «شرق» چاپ شد، (دانشگاه لزوما شعور نمیآورد) علت را بیشعوری طراحان و سازندگان دانستم (کسی هم به من اعتراض نکرد). این افتضاح بسنده نیست؟ جالب آنکه جناب آقای دکتر القاصیمهر، مدیر کل دادگستری فارس در آن زمان، اعلان کردند که مسئولان را به سزای اعمال خود خواهند رساند؛ یاللعجب، بلافاصله اعلام شد که ایشان به تهران منتقل شدهاند! 17 ماه گذشته است و ما ندیدهایم که شهرداری (شهردارانی) که مسبب این فاجعه بوده(اند) مجازات شود (شوند). یکی از دلایل فاجعه را لایروبینکردن رودخانهای که در سراب لوله آبگذر قرار داشت، دانستهاند. محاسبههای مهندسان بعد از سیل ظرفیت لوله را 15 متر مکعب بر ثانیه بر آورد کرد. چنانچه دهانه ورودی لوله مسدود نشده بود و 15 متر مکعب بر ثانیه را عبور میداد، 65 متر مکعب بر ثانیه اضافی باید از کجا رد شود؟ شکستن محتوم سد خاکی تنگ سرخ میلیونها متر مکعب را با بدهی احتمالا افزون بر هزار مترمکعب بر ثانیه بهسوی فرهنگشهر و قصردشت تا دریاچه مهارلو روان کرده و هزاران شهروند را در نعمتی که خداوند همهچیز را از آن زنده گردانیده است (سوره انبیاء، آیه 30) غرق خواهد کرد؛ در آن روز، که دعا میکنیم هرگز پیش نیاید، ملوکالطوایف تنگ سرخ که به امید باقیگذاشتن نامی نیک از خود برای آبادانی شیراز قانون را زیر پا گذاشتهاند، احتمالا در بهشت جاودان به سر میبرند و اگر در آن زمان قانون حکمفرما باشد، در دسترس نخواهند بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.