از استعاره تا واقعیت
عبدالرحمن نجلرحیم. مغزپژوه
اغلب ما با استعاره قلب شکسته در ادبیات خودمان و دنیا آشنا هستیم. تاریخ شروع استفاده از این استعاره شاید به بیش از سه هزار سال پیش برسد، ولی جالب است بدانیم چرا تا پایان قرن بیستم میلادی، قلب شکسته که استعارهای برگرفته از شواهد ملموس و واقعی زندگی زیسته است، تنها در عالم هنر و ادبیات، شعر و عرفان، جدی گرفته شده و در عالم فلسفه و علم به فراخور اهمیت، مطرح و بررسی نشده است. جای تعجب است که برای اولینبار در اوایل قرن بیستویکم، یعنی در سال ۲۰۰۵ بود که مغزپژوهان متوجه شدهاند که قلب شکسته باید بیش از یک استعاره زبانی باشد. آن وقتی بود که پژوهشگران متوجه شدند درد
فیزیکی ـ بدنی و درد هیجانی- عاطفی حاصل از فراق، ریشهای مشترک در مغز دارند و به همین علت استعاره قلب شکسته در هنگام هر نوع قطع دردناک ارتباط انسانی، میتواند امری زیستجهانی و در تمامی فرهنگها جاری باشد؛ اما آیا عجیب نیست که سندرم قلب شکسته (کاردیومیوپاتی تکو توبو)، سندرمی که به احتمال زیاد همیشه در زندگی انسان بوده، اولینبار در سال ۱۹۹۰ یعنی در اواخر قرن بیستم کشف شود؟ با چنین تأخیر باورنکردنیای، حمله قلبی بر اثر فشار عصبی و هیجانات شدید عاطفی که باید سابقه تاریخی بلندمدت داشته باشد، تازه در علم پزشکی مطرح میشود و بهنوعی به اجبار به رسمیت شناخته میشود. پس از این تأخیر طولانی، پزشکان قلب بر پایه شواهد عینی پی بردند که افرادی میانسال که معمولا زن هستند، بدون اینکه رگهای قلبشان انسداد فیزیکی پیدا کند، انقباضات دیواره قلبشان دچار مشکل گذرا اما خطرناک میشود که حاصل آن، حمله قلبی و احیانا مرگ است، ولی با کمال تعجب و ناباوری و متضاد با پیشفرضهای رایج درعلم تقلیلگرا، پژوهشگران دریافتند که بخش مهمی از عضله قلب فقط در نتیجه فشار هیجانات و عواطف ناشی از فراق یار، دوست، رفیق، همدم (هر دیگری)، طردشدگی اجتماعی، تنهایی، غربت و دیگر عوامل اجتماعی، ممکن است انقباضات خود را از دست بدهد و قلب شبیه تلهای کوزهایشکل شود که برای صید هشتپا توسط ژاپنیها به کار میرود (تکو توبو). این عارضه موقت اما خطرناک معروف به سندرم قلب شکسته، میتواند چون سکته قلبی کشنده باشد. ولی طبق سنت علمی، مدتها پزشکان در واقعیپنداشتن این پدیده دچار تردید بودند، زیرا ظاهرا عاملی فیزیکی برای علت پیدایش آن پیدا نمیکردند و دوالیسم دکارتی، تقلیلگرایی و فیزیکالسیم حاکم اجازه نمیداد که موضوعی ذهنی- روانی موجب یک پدیده فیزیکی جدی در کار قلب و مرگ احتمالی پنداشته شود. طبق این باور رایج علمی، عوامل ذهنی و روانی که از ماهیتی غیرمادی برخوردارند، نمیتوانند در کار قوانین فیزیکی بدن دخالتی قابل سنجش فیزیکی داشته باشند؛ بنابراین اغلب در این نوع موارد، علم پزشکی به خودش حق میدهد که به این نوع پدیدهها با شک و تردید نگاه کند. ابتدا پزشکان قلب برای توجیه پدیده سندرم قلب شکسته، ترشح زیاد کاتاکولامینها، بهاصطلاح هورمونهای استرس را کافی دانستند که عامل فیزیکی قابل اندازهگیری بود و علت اصلی عارضه را در سطح فیزیک بدن توجیه میکرد؛ اما نکته اساسی که چگونه حالات ذهنی و روانی باعث تغییراتی هورمون استرس در بدن میشود، مدتهای مدید مجهول مانده بود. واقعیت این است که اغلب علم تقلیلگرا سعی میکند خود را در حوزههای رابطه ذهن و بدن درگیر نکند، زیرا طبق این نظر، ذهن، روان و روح، ماهیتی غیرمادی دارند و در عالم فیزیکی قابل ارزیابی ملموس، از نظر کمیتی قابل اندازهگیری نیستند. در این راستا، هر آنچه از نظر فیزیکی قابل اندازهگیری نباشد، واقعیبودنش زیر سؤال میرود و بهعنوان پدیدهای ذهنی، خیالی یا توهمی و غیرواقعی از دایره جستوجو خارج میشود. بالاخره در یک سال گذشته، مغزپژوهی جرئت کرد تا دامنه تخصصگرایی تقلیلگرایانه در رشته قلب و عروق را کمی بگستراند و کار مغز را در پدیداری سندرم قلب شکسته مورد آزمایش قرار دهد. این اتفاق در سال ۲۰۱۹ یعنی یک سال پیش افتاد. البته فراموش نکنیم که خود دکارت هم بالاخره مجبور شد محل تماس روح با بدن را نقطهای در وسط مغز یعنی غده صنوبری تعیین کند. حالا دانشمندان در زوریخ سوئیس در نقشهبرداری از مغز متوجه شدند که در سندرم قلب شکسته رابطه مدارهای تنظیمکننده هیجان و عاطفه با نظام خودکار (سمپاتیک و پاراسمپاتیک) که به احشای مهم از جمله قلب، عصبرسانی میکنند، دچار اختلال و انقطاع میشود. این پژوهش و امثال آن حداقل عدهای را قانع میکند که سندرم قلب شکسته واقعی است و مدارهای مغزی هم در آن دخالت دارند. این اتفاقات میمون در علم باعث شده است که بهاصطلاح روابط علمی بینارشتهای بین تخصصهای قلب و مغز ایجاد و از اهمیت بیشتری برخوردار شود؛ اما عجیب این است که در این ارتباط نیز هنوز دنبال حل معمای مرغ یا تخممرغ هستیم. آیا اختلال رابطه بین مغز عاطفی و دستگاه خودکار (اتونومیک) باعث سندرم قلب شکسته میشود یا بروز قلب شکسته است که باعث این اختلال ارتباطی در مدارهای مغزی میشود؟ واقعیت این است که مهم نیست کدام اول و کدام دوم باشند، چون هردو این پدیدهها مرتبط به اتفاقی است که بین انسان با محیط عاطفی در پیوند با دیگری (انسان یا انسانهای دیگر دور و برمان) میافتد که گاه در شرایط بحرانی موجب چنین واکنش بدنیای و متوقفشدن کار طبیعی قلب میشود. مهم این است که دستگاه عاطفی بدن ما شدیدا به کار احشای بدن مانند قلب، ریه، دستگاه گوارش و از طرف دیگر به دنیای عاطفی ـ اجتماعی پیرامون ما وابسته است و ذهن ما نیز برخاسته از این تعامل تنگاتنگ است. ذهن تنمند به بدن ذهنمند نیاز دارد و انسان برای زیستن نیازمند وجود دیگری است و سندرم قلب شکسته دلیلی بر این مدعاست که قوس افق دنیای معنایی بدن ذهنمند ما تنها در ارتباط عاطفی و اجتماعی با افراد پیرامون ما کامل میشود و اگر خللی اساسی در آن پیدا شود، حیات انسانی ما به خطر میافتد. افزایش چندین برابری سندرم قلب شکسته، پس از همهگیری کرونا در آمریکا نشان میدهد که چگونه جداییها، فاصلهها، طردشدنها، فراقها، تنهاییها، تکافتادگیها و احساس غربتها میتواند قلب انسانها را بشکند و حتی انسان را بکشد. حال اگر بخواهیم دوباره به عالم استعاره و هنر و شعر برگردیم که نمیتواند از عالم واقعیت و علم بیگانه باشد، بد نیست به دو نمایشنامه آنتونی و کلئوپاترا و رومئو و ژولیت از شکسپیر اشاره شود که در هرکدام از این نمایشنامهها، یک شخصیت به علت قلب شکسته میمیرد. در انتها با این مصرع از شعر نیما یوشیج همصدا شویم که: کاش تا دل میگرفت و میشکست/ دوست میآمد کنارش مینشست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.