راه دشوار توسعه در روایتهای «جان اسکیلز ایوری»
شیرین بقایی . سحر سرگلزایی
ایران، صحنه دیرینه شکوه و پیشرفت، امروز در آستانه پیشرفتهای عظیم اجتماعی و اقتصادی است. در پی سالها برنامهریزی و آمادهسازی، ایران در آستانه برداشتن گامهای بزرگ روبهجلو در سلامت و رفاه برای تمام شهروندانش است. بهتازگی مجلس ایران برنامه هفتسالهای را تصویب کرده تا امسال به آن عمل شود. این برنامه تحولات درخورتوجهی را در کشاورزی، صنعت و بهداشت عمومی نیز در بر دارد که از ملزومات اساسی برای امنیت و قدرت هر کشوری به شمار میرود. بدون کارگران باهوش، قدرتمند و پرنیرو، کارخانههای جدید حتی مناسبترین و بابرنامهترین آنها نمیتوانند موفق شوند. تحولات بزرگ کشاورزی از طریق آبیاری زمینهایی که قبلا بیاستفاده بوده؛ ولی غنی است، پیش از هر چیز نیازمند کشاورزان شایسته و ماهر است تا وضع تغذیه و ثروت مردم بهبود پیدا کند. بخشی از سخنرانی دکتر «بنت فرانکلین ایوری» درباره برنامه هفتساله در سال ۱۳۲۴ ه.ش چندی است که کتاب «خاطرات تهران و بیروت» نوشته پروفسور «جان اسکیلز ایوری»، با ترجمه «سیدهضحی حسینینصر» و «حسن فتاحی» به بازار نشر آمده است. توزیع این کتاب مصادف بود با انفجار هولناکی که بیروت را لرزاند؛ انفجاری که اگر از حواشی سیاسی آن چشمپوشی کنیم، رعایتنکردن نکات ایمنی بارزترین عامل این حادثه تلخ است. کتاب «خاطرات تهران و بیروت» اگرچه در نگاه نخست صرفا خاطرات مردی دانشمند است؛ روایتی خودمانی و دستاول از زمانه ایران و بیروت بعد از جنگ جهانی اول است. ویژگی منحصربهفرد این کتاب روایتهای چندلایه بدون هیچگونه تصرفی است. پروفسور «ایوری» در جایجای کتاب یادداشتهای مادرش و پدرش را بیکموکاست روایت میکند. روایتهایی از وقایع ایران و لبنان سالهای جنگ جهانی در لبنان و سالهای اشغال ایران از سوی قوای متفقین. علاوه بر آن روایتها، نویسنده کتاب نیز در قالب خاطرات، به طیف گستردهای از موضوعات اشاره کرده است که در لابهلای آن میتوان تصویری شفاف از اوضاع علمی و بهداشتی و فناوری در ایران به دست آورد. علاوه بر پروفسور «ایوری» که برای این اثر مقدمه نوشته و از مترجمان کتابش به زبان فارسی قدردانی کرده است، «محمدحسین پاپلییزدی» هم که استادتمام علوم جغرافیا هستند و از شناختهشدهترین دانشمندان کشورمان، برای این کتاب مقدمهای تحلیلی نگاشتهاند که در ادامه این مقاله به مقدمه ایشان ارجاع خواهیم داد. قبل از هر چیز برای آشنایی هرچه بیشتر خوانندگان ابتدا معرفی مختصری از نویسنده کتاب خواهیم داشت. پروفسور «جان اسکیلز ایوری»، در سال ۱۹۳۳ در خانوادهای فرهیخته و آمریکایی به دنیا آمد. خانواده چهارنفری آنها همگی از افراد شاخص و تأثیرگذار زمان خود بودند و هستند. پدر او، دکتر «بنت فرانکلین ایوری» سالهای متمادی استاد آناتومی دانشگاه آمریکایی بیروت و مشاور وزارت بهداری در ایران، در ابتدای حکومت پهلوی دوم بود. او پیش از مراجعت به تهران و خدمت در این سمت، در کشورش آمریکا، بعد از بازگشت از لبنان رئیس دانشکده پزشکی بوستون شد و بعد هم مأموریت یافت تا به ایران بیاید. «جان اسکیلز ایوری» سالهای طولانی صاحب کرسی استادی در دانشگاه کپنهاگ دانمارک بوده و درحالحاضر بهعنوان استاد مدعو دوره بازنشستگی خود را با تألیف کتاب و نگارش مقالات متعدد سپری میکند. «ایوری» تحصیلات خود را در رشتههای فیزیک و شیمی نظری در دانشگاههای شیکاگو، امآیتی و کالج سلطنتی لندن به اتمام رساند. او مؤسس و سردبیر دو مجله تخصصی است و سالهای طولانی مشاور سازمان بهداشت جهانی بوده است. او همچنین از دانشمندان فعال در زمینه صلح و خلع سلاح جهانی است. او در این راه 60 سال کوشیده است و تمام این دوره را در کتابی به رشته تحریر درآورده است. جایزه نوبل سال ۱۹۹۵ به خاطر فعالیتهای صلحطلبانه و تلاش برای خلع سلاحهای نامتعارف به انجمن پوگواش تعلق گرفت که «جان اسکیلز ایوری» یکی از اعضای برجسته آن است. از نکات جالب در این کتاب و در دیگر نوشتههای پروفسور «ایوری» نگاه پرافتخار او به شرق و به ایران است. او ازجمله انگشتشمار دانشمندان جهان است که با صراحت و شفافیت در قبال تحریمهای ایران سخن گفته و مقاله نوشته است. چنین جسارتی در کمتر دانشمندی به چشم میخورد. او حتی در مقدمهای که برای نسخه فارسی کتاب نوشته است، از نقش استعمار در منطقه خاورمیانه و کشورهای پدیدآمده بعد از جنگ جهانی دوم سخن گفته است و یکی از دلایل عقبماندگی علمی و صنعتی و آموزشی را پیامدهای ناشی از حضور استعماری میداند. یکی از معروفترین نشریههای اینترنتی جهان با «جان اسکیلز ایوری» مصاحبهای دارد و عنوان آن را چنین برگزیده است: یکی از متفکران برجسته زنده جهان. ما نیز قصد داریم در این نوشته اوضاع علمی و بهداشتی و صنعتی ایران را در سالهای نهچندان دور در مقیاس تاریخی، از نگاه این متفکر بیان کنیم. اوضاع علمی ایران شاید بد نباشد قبل از پرداختن به اوضاع علمی ایران در بازه زمانی این کتاب، کمی عقبتر برگردیم. دانشگاه دارالفنون که نام ماندگار «عباس میرزا» نایبالسلطنه را با خود به همراه دارد، نخستین دانشگاه مدرن ایران بود که در دوره قاجار و در عهد ناصری شروع به کار کرد. دارالفنون در سال ۱۸۵۱ تأسیس شد. دورهای که ایرانیان فهمیده بودند برای اداره امور و حل مشکلات نیازمند دانش نوین هستند. معروف است که «عباس میرزا» نایبالسلطنه خطاب به مردی فرانسوی گفته بود که نمیداند راز موفقیت غرب چیست؟ او از مرد فرانسوی پرسیده بود چرا درحالیکه مردانش و جنگاورانش در نهایت شجاعت شمشیر میزنند؛ اما در جنگ شکست خوردهاند. «عباس میرزا» مرد دانایی بود که در نهایت راز شکست ایران در جنگهای ایران و روسیه تزاری را کشف کرد و به اصلاح امور کمر همت بست؛ اما شوربختانه اجل مهلتش نداد. بعد از «عباس میرزا»، «میرزا تقیخان امیرکبیر» پرچمدار توسعه علمی ایران شد و در دوره صدارت کوتاهش دست به اصلاحات مهمی زد. گام مهم بعدی در آموزش دانشگاهی نوین ایران تأسیس دانشگاه تهران است. درباره تأسیس دانشگاه تهران روایتهای متعددی وجود دارد که موضوع این نوشته نیست، اما در این کتاب به دانشگاه تهران و نقش آن اشاره شده است. دانشگاه تهران در سال ۱۹۳۴ میلادی تأسیس شده است؛ یعنی پنج سال قبل از آغاز جنگ جهانی دوم. البته خوب است خوانندگان محترم بدانند در این منطقه جغرافیایی دانشگاه آمریکایی بیروت که در این کتاب به تفصیل از آن سخن گفته شده و نیز دانشگاه استانبول از قدمتی بیش از دانشگاه تهران برخوردارند. پدر نویسنده چندینجا به افراد فارغالتحصیل ایرانی اشاره میکند که به او و گروه کاریاش در اجرای برنامهها کمک میکنند. به نظر میرسد این افراد یا از نخستین فارغالتحصیلان دانشگاه تهران هستند یا از دانشآموختگان دیگر مراکز علمی فرادبیرستانی نظیر آموزشگاهها و مراکز فنی. همچنین مترجمان در فصل ششم کتاب درباره چهار شخصیت مهم ایرانی پانویسهای طولانی نوشتهاند. نخستین نفر دکتر «سعید مالک»، ملقب به لقمانالملک است که تحصیلاتش را در مدرسه لقمانیه تبریز و مدرسه فرانسوی همان شهر به اتمام رسانده و رهسپار پاریس شده بود. او در پاریس در رشته جراحی متخصص شد و به ایران بازگشت. او در ایران سمتهای مهمی داشت و 35 سال به تدریس پزشکی پرداخت. دکتر «مالک» پزشک جراح آیتالله «مدرس» است که به ضرب گلوله ترور شد و به مدد جراحی در بیمارستان سینای تهران زنده ماند. نفر بعدی که پانویسی طولانی به او اختصاص دارد، دکتر «منوچهر اقبال» است. او هم از فارغالتحصیلان دارالفنون است و دانشآموخته مدرسه پزشکی پاریس. دکتر «منوچهر اقبال» پس از بازگشت به ایران در مشاغلی همچون ریاست اداره بهداری مشهد و ریاست بخش عفونی بیماریهای عفونی بیمارستان رازی عهدهدار وظیفه شد. او پس از چندی وارد دنیای سیاست شد و روزگار پرفرازونشیبی را سپری کرد که در پانویس کتاب مفصل قید شده است؛ اما نکته شایان توجه اینکه دکتر «بنت فرانکلین ایوری» در دوره وزارت «منوچهر اقبال» همکاری نزدیک داشته است. «اقبال» بعدها به ریاست دانشگاه تهران و بعدتر به سمت ریاست دانشکده پزشکی رسید. نفر سوم دکتر «عباس ادهم» است؛ او هم فارغالتحصیل مدرسه لقمانیه تبریز بود و برای ادامه تحصیل به مدرسه پزشکی دانشگاه پاریس رفته بود. دکتر «ادهم» قبل از حکومت پهلوی، در دوره قاجار پزشک ویژه ولیعهد بود که در ابتدا «احمدمیرزا» نامیده میشد و بعد از پادشاهی «احمدشاه» خطاب شد. پس از آن به عضویت مجلس حفظالصحه دولتی درآمد. از جمله اقدامات وی در این دوره کمک مالی به مدرسه فیوضات تبریز، تأسیس نخستین مدرسه متوسطه رسمی با نام محمدیه در آذربایجان، تأسیس دارالعجزه -جایی که کوران و ناتوانایان در آن نگهداری میشوند- کتابخانه و دارالتربیت تبریز، مدرسه صنایع مستظرفه که امروزه با نام هنرهای زیبا خوانده میشود و بیمارستان احمدیه بود. در جنگ جهانی اول که وبا از قفقاز به آذربایجان سرایت کرد، اقدامات مؤثر او سبب پیشگیری از انتشار بیماری در تبریز شد. وی از سال ۱۳۱۳ ه.ش، یعنی سال تأسیس دانشگاه تهران تا سال ۱۳۱۸ ه.ش ریاست بیمارستان تازهتأسیس رازی را بر عهده داشت. چهارمین نفر که مترجمان پانویسی بلند را به او اختصاص دادهاند، «حبیب نفیسی» است. «حبیب نفیسی» بنیانگذار دانشگاه صنعتی امیرکبیر یا پلیتکنیک است و مؤلف نخستین قانون کار در ایران. او پس از اتمام دبیرستان در تهران، با هزینه ارتش به اروپا رفت و با درجه عالی مهندسی به ایران بازگشت. او پس از بازنشستگی در مشاغل مدیریتی ردهبالا، اجازه تأسیس دانشگاهی را گرفت که آن را به نام مدرسه عالی تکنیکوم نفیسی نامگذاری کرد. با توجه به اینکه دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی از ادغام چندین مؤسسه شکل گرفت و مهمترین آن همین مدرسه عالی نفیسی بود، میتوان گفت «حبیب نفیسی» مؤسس دانشگاه خواجهنصیر نیز هست. آنچه از این کتاب برمیآید، حکایت از آن دارد که در آن دوره، ایران با کمبود دانشگاه و فارغالتحصیل روبهرو بوده است، اما در حال رشد و پیشرفت نهادهای علمی بود. نکته دیگر آنکه اگرچه تعداد دانشآموختگان کم بود، اما افرادی که حضور داشتند و چهار فرد شاخص آن ذکر شد، از تحصیلات و مهارت بالایی برخوردار بودند؛ آنچنان که در هرجایی که حضور داشتند، منشأ خدمات عالی برای ایران بودند. مرکز علمی دیگری که در این کتاب از آن سخن به میان رفته، مدرسهای با نام «کامیونیتی اسکول» است. پیشینه و تأسیس این مدرسه در کتاب بهطورکامل شرح داده شده و از بیان آن صرفنظر میکنیم، اما چند نکته مهم را درباره آن مدرسه ذکر میکنیم. نخست آنکه در آن مدرسه تنوع دروس نسبت به زمان خودش درخور توجه بود. مدرسه دارای ساختمانهای بزرگ و انواع امکانات ورزشی و آزمایشگاهی بود. هم تنوع قومی و ملیتی وجود داشت و هم تنوع زبانی. دانشآموزان در کنار ریاضی و شیمی، هنر و موسیقی و نقاشی هم میآموختند. این شرایط را مقایسه کنید با برخی مدارس -غالبا غیرانتفاعی- که در حد و اندازه یک آپارتمان است یا خانهای قدیمی که بازسازی شده است. بدون شک آن زمان در بسیاری از شهرهای ایران مدرسهای وجود نداشت و کامیونیتی اسکول بسیار فراتر از استانداردهای آن روز ایران بود. در کیفیت آموزشی کامیونیتی اسکول هم همین بس که پروفسور «ایوری» و برادرش «گوردون» پس از عزیمت از ایران و بازگشت به آمریکا، از چنان پشتوانه علمیای برخوردار بودند که در بهترین دانشگاههای آمریکا مشغول به تحصیل شدند. اوضاع بهداشتی ایران اگر بخواهیم صادقانه درباره اوضاع بهداشتی ایران سخن بگوییم، باید اذعان کنیم که وضعیت بهداشتی جامعه ایران اسفناک بود. اجازه دهید به چند مورد اشاره کنیم. «ایوری» در صفحه ۱۱۲ کتاب چنین مینویسد: خانه ما را دیوارهای بلندی احاطه کرده بودند، با دروازهای در جلو و عقب. وقتی کسی از پنجرههای پلههای بالایی حمام که با سنگهای صورتی مفروش شده بود، نگاه میکرد، میتوانست بیرون دیوارها، در خیابان، خانواده فقیری را که زمستان و تابستان در آنجا زندگی میکردند، ببیند. آنها مستقیم از جوی آب مینوشیدند. ضمن آنکه به خاطر نداشتن حمام و سرویس بهداشتی، آلودگیها را در همان جوی آب میریختند. در جای دیگری مینویسد: اینکه چطور بر اثر زندگی اینچنینی با حداقل بهداشت نمیمردند، برایم جای شگفتی بود... . فقر در همهجای ایران دیده میشد. خوب است اشارهای هم به وضعیت آب در پایتخت داشته باشیم که «ایوری» توصیف کرده است و از قضا از مواردی است که دکتر «پاپلییزدی» هم در مقدمهشان به آن اشاره کردهاند. نویسنده ابتدا توضیحی درباره قنات و سازوکار آن در ایران بیان میکند و میگوید: آب قنات قبل از توزیع بسیار شفاف و سالم بود. باوجوداین سامانه توزیع آب مشکلات خودش را داشت. وقتی گاریچی مشتری پیدا میکرد، سطلهای مشتریها را در پیادهرو به صف میچید و آن را با آب پر میکرد. زمانی که توزیع به اتمام میرسید، او سطلها را یکی در داخل دیگری رویهم میانباشت و سپس به راه میافتاد. این کار او باعث میشد آلودگی پیادهرو از سطح زیری سطل بالایی به سطل پایینی راه پیدا کند. علاوه بر آن به دلیل نبود سامانه مدرن آبوفاضلاب شهری، تهران در سال ۱۹۴۵ -همان سالی که جنگ جهانی دوم تمام شد- از نظر برق هم مشکلاتی داشت. برق بود اما نه بهاندازهای که همهجا در دسترس باشد. اگر بخواهیم نگاه دقیقتری به اوضاع بهداشتی ایران در مناطق دور و روستاها و شهرها داشته باشیم، باید به آنچه دکتر «فرانکلین ایوری» گفته و در کتاب نقلقول شده است، نگاه کنیم. گروهی از روستاییان که همه آنها از نظر بدنی کمجان و کمتوان هستند، بهطور متناوب بیمار میشوند؛ بنابراین قادر به کار نیستند و نخواهند توانست انرژی و اشتیاقشان را به بهترین نحو نشان دهند. در بعضی مناطق آسیبهای جدی مالاریا و دیگر بیماریها آنقدر جدی است که در هیچ روستایی کودک زنده زیر دو سال دیده نمیشود. من تمام روستاها را در درههای غنی نزدیک شیراز دیدهام که در آنها امکان برداشت محصول وجود نداشت. محصولات از دست رفتند و نابود شدند، زیرا درست در زمان برداشت محصول بیشتر مردان و زنان دارای جسم توانا به دلیل تب و لرز ناشی از مالاریا در خانه روی تخت خوابیده بودند. چنین بیماریهایی کشاورزان را مبتلا میکند و تا زمانی که کشاورزان بیمارند، بهینهسازی سامانه آبیاری هم سود چندانی ندارد. این یک چرخه معیوب است. بیمار فقیرتر میشود و چون آنقدر تهیدست است که نمیتواند غذا بخورد، بیشازپیش دچار سوءتغذیه میشود و بیماری تشدید میشود. نوشته بالا روایت دستاول اوضاع بهداشتی ایران است. بیشک تهران و شهرهای بزرگ وضعیت بسیار بهتری داشتند اما روی دیگر سکه توسعهنیافتگی ایران آن چیزی است که در بالا خواندید. حال به سال ۲۰۲۰ م. سفر کنیم؛ به همین امروز. 85 سال گذشته است و کشور ما با بیماری کرونا دستبهگریبان است. آنروزها به روایت پدر نویسنده، ایران با کمبود بیمارستان و کادر درمان روبهرو بود اما امروز با وجود تمام مشکلات کشور ایران از کمبود پزشک رنج نمیبرد. ممکن است دارو در مضیقه باشد که بخشی از آن به تحریم مربوط است و بخشی به توسعهنیافتگی صنعت دارویی کشور مناسب با نیازهای کشور و بخشی هم به فساد اقتصادی اما با نگاهی منصفانه ایران در وضعیت بهداشت و خدمات پزشکی در تمام سالهای قبل روبهپیشرفت بوده است. امروز کادر درمان ایران در مبارزه با همهگیری کرونا عالی عمل کرده است و اگر مشکلات اقتصادی و معیشتی و مدیریتی نبود، چهبسا کرونا مهار شده بود. اوضاع فناوری در ایران در این کتاب به وضعیت فناوری اشارهای نشده است، اما از میان نوشتهها میتوان مواردی را فهمید. در فصل اول کتاب پروفسور «ایوری» داستانی را درباره ورود اتومبیل به ایران روایت میکند. «رضاشاه» به سال ۱۳۰۶ ه.ش تعدادی اتومبیل خریده بود -آنطورکه دکتر «پاپلییزدی» نوشته است، ماشین آمریکایی بیوک مدل ۱۹۲۷ م و کادیلاک مدل ۱۹۲۶ م. البته قاجارها ماشین رویزرویس انگلیسی داشتند اما به نحوه انتقال به ایران در این کتاب هیچ اشارهای نشده است. پدر و مادر نویسنده، در نخستین سفر خود به ایران، یعنی قبل از اینکه دکتر «بنت فرانکلین» مشاور وزارت بهداری شود، در زمانی که بنت استاد آناتومی دانشگاه آمریکایی بیروت بود، داوطلب میشوند تا همراه چند جوان ماجراجوی دیگر اتومبیلها را از راه لبنان-سوریه-عراق و از مرزهای غربی ایران به تهران برسانند. بیایید از منظری دیگر به این ماجرا نگاه کنیم. جادههای بیابانی بین بیروت و مرز ایران بسی خشک، بدون جاده شوسه، بدون ایستگاه پمپبنزین و بدون ایستگاههای آب و غذا بود. معلوم میشود که در آن عصر هنوز بنادر ایران، حتی بندر خرمشهر و آبادان امکان پیادهکردن ماشینها را از کشتی نداشتند. از سویی در آن دوره در ایران یا راننده حرفهای نبود یا اعزام راننده بهصرفه نبود. اینکه دلایل واقعی چه بود در کتاب اشاره نشده اما نشان از مشکلات شدید فناوری در حملونقل ایران پایان دوره قاجار است. در جای دیگر کتاب هم نویسنده به سفری به اصفهان و وضعیت نامطلوب جادههای ایران اشاره میکند. دعوت به توسعه مستقل از روایت دلنشینی که پروفسور «ایوری» از وقایع تاریخی و سیاسی نقل میکند، مستقل از اهمیتی که دانشگاه آمریکایی بیروت در تاریخ خاورمیانه داشته است و مستقل از روایتهای پرافتخار از مردم ایران در این کتاب، برای خواننده ایرانی در سطر به سطر کتاب پیامی وجود دارد. اینکه ایرانیها عزم توسعه کرده بودند و اگر بخواهیم مانند مترجم کتاب، «حسن فتاحی»، دقیقتر بگوییم ایرانیها در حال طیکردن مسیر رشد و پیشرفت بودند و در این راه به روایت این کتاب موفقیتهای چشمگیری داشتند و شکستهایی را متحمل شدند و وقایع سیاسی متنوعی رخ داد اما «حسن فتاحی» معتقد است ایران پس از گذشت 85 سال از روایتهای «مارگارت» و «بنت»، کماکان در مسیر رشد و پیشرفت است و به توسعه گام نگذاشته است. مهمترین عنصر توسعه نه پیشرفت علمی و فناوری که تولید انسان توسعهیافته و روادار است. به امید رشد و پیشرفت و توسعه روزافزون ایران.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.