سیا ارمجانی که بود؟
گروه هنر: سیا ارمجانی، هنرمند مشهور ایرانی-آمریکایی هفتم شهریورماه درگذشت. موزه متروپولیتن نیویورک در واکنش به درگذشت این معمار و مجسمهساز ایرانی بیانیهای منتشر کرد. در این بیانیه آمده است: «از شنیدن خبر درگذشت سیا ارمجانی (۲۰۲۰- ۱۹۳۹)، بسیار اندوهگین هستیم، هنرمندی که به شوخطبعی، ذات آرام و باور ژرف خود در پتانسیل انقلابی هنر بهعنوان گونهای از تعامل مدنی شناخته شده است». ارمجانی مشعل المپیک تابستانی ۱۹۹۶ را در آتلانتا، جورجیا، ایالات متحده و همچنین پروژههای بسیار دیگری مانند برج و پل جزیره استاتن در نیویورک، راوند گزبو در نیس، فرانسه و پل ایرین هکسون ویتنی در مینیاپولیس، مینهسوتای ایالات متحده را نیز طراحی کرده بود. پیش از آن قرار بود درباره معرفی این هنرمند کتابی روانه بازار شود که این روزها در مرحله انتشار است. به بهانه درگذشت این هنرمند بخش کوتاهی از زندگی هنری ارمجانی منتشر میشود:
*«سیا ارمجانی Siah Armajani در تهران متولد و بزرگ شده بود. اما در سال 1967 تابعیت آمریکا را گرفت. او مثل بسیاری از ایرانیها اغلب منظورش را با گفتن داستان میرساند. مثلا برای من تعریف میکند «وقتی پیمانکاران آماده زدن رنگ نهایی روی پل میشدند، بازرس کل که مردی به نام دیو بود، از داربست بالا آمد تا مطمئن شود رنگ آستری درست زده شده. بعد همان راه را پایین رفت و سرش را تکان داد که به اندازه کافی خوب نیست. سرنقاش درآمد که: «منظورتون چیه؟» گفت، او و رفقایش 20 سال است پل رنگ میکنند و کارشان را خوب بلدند. دیو گفت: «این یکی فرق داره، این یک اثر هنریه». نقاش برگشت گفت: «خب حالا که چی؟». این «خب حالا که چی؟»، [این پرسش از تفاوت پلی که اثر هنری است و پلی که اثر هنری نیست] سؤالی است که ارمجانی سالهاست از خود میپرسد. ارمجانی بهعنوان یکی از دستاندرکاران و نظریهپردازان شکلی جدید از هنر عمومی که در 10 سال گذشته سر برآورده، به بازتعریف هنر در جامعه آمریکای اواخر قرن بیستم زیاد فکر کرده است. او علاقهای به ساخت اشیای گرانقیمت برای خریداران پولدار ندارد. ارمجانی و تعدادی از هنرمندان همفکر - اعم از Marry Miss ،Nancy
Holt نانسی هولت ،Richard Fleischner ریچارد فلیشنر ،Georg Trakas جورج ترا کاس ،Jackie Ferrara جکی فرارا ،Athena Tacha آتنا تاچا، Elyn Zimmerman الین زیمرمن Scott Burton و اسکات برتون فقید - تقریبا خود را منحصرا وقف کار روی پروژههای فضای عمومی کردهاند که معمولا با همکاری معماران، برنامهریزان شهری، انبوهسازان مسکن، معماران محوطه، مهندسان و مقامات شهرداری اجرا میشود. این هنرمندان دستی در طراحی یا بازطراحی فضاهای عمومی دارند، مثلا پارکها، زمینهای بازی، باغها، پلازاهای مسقف و روباز، گذرگاههای غیرهمسطح، پیادهروها، ایستگاههای اتوبوس، حوزههای رودخانه و فضاهای دیگر.
ارمجانی مینویسد: «من به اصالت سودمندی توجه دارم، قصد من ساخت فضاهای عمومی باز، دستیافتنی، سودمند و همگانی است. فضاهای گردهمایی که دوستانه باشد. ایده این فضاها بهجای اینکه با چوب و آهن پرورده شده باشد، در نسبت با ماهیتشان بهعنوان فضاهایی دستیافتنی و آماده برای استفاده پرورده شده است».
برای ارمجانی و همکارانش، هنر یک مقوله عمومی است، یا باید باشد - همانطور که در کواتروچنتوی فلورانس بود - و هنرمند باید ارتباطی جداییناپذیر با جامعه داشته باشد. این برخورد کمابیش انگاره فردگرایی قهرمانانهای را که در دوران مدرن به هنرمندان الصاق شده بود، رد میکرد. همچنین فعالیت در دنیای پر از تبلیغات گالریها، موزهها و مجموعههای خصوصی را نیز مردود میشمرد. برجستگی تعداد زیادی از زنان در زمینه هنر عمومی تصادفی نیست. شماری از آنها به این دلیل در دهه 1970 به عرصه عمومی روی آوردند که حس کردند صحنه گالریها علیهشان سنگینی میکند؛ عدهای دیگر احساس میکردند بهعنوان یک زن و بهصورت طبیعی خیلی بیشتر از مردان تمایل دارند منیت خود را کنار بگذارند و با دیگران همکاری کنند. کارگزار ارمجانی در نیویورک گالری مکس پروتچ
Max Protetch است و آثارش در بسیاری از موزهها و مجموعههای جمعی وجود دارد. در سال 1985 مجموعه آثارش در مؤسسه هنر معاصر فیلادلفیا به نمایش درآمده اما باوجود اینها او عملا در دنیای هنر نیویورک ناشناخته است.
جای تعجب نیست که خودش بهعنوان یک هنرمند حوزه عمومی که در عین حال مردی شدیدا تودار است، این وضعیت را ترجیح میدهد. او تقریبا بهصورت ناشناس در سنپل زندگی و در یک بالاخانه صنعتی معمولی در مینیا پولیس کار میکند. تا پیش از گشایش پل ویتنی در این شهرهای دوقلو حتی او را به اندازه همسرش، باربارا، که تاجری موفق بود، نمیشناختند. همسرش در سال 1983 مدیریت شرکت پاورز Powers را که فروشگاهی بزرگ بود، ترک کرد تا زنجیرهای از فروشگاههای لباس تخصصی باز کند که اخیرا آن را هم به سیرز Sears فروخته است. البته تبلیغاتی که برای گشایش پل انجام شد، نقاب از چهره ارمجانی برداشت؛ حالا غریبهها در خیابان با او حرف میزنند و این او را حسابی خجالتزده میکند. به نظر ارمجانی: «در هنر عمومی «من» جایی ندارد. باید در متن اثر گم شوید».
ارمجانی بیشتر از هنرمندان دیگر حوزه عمومی نقش خود را در زمینه سیاسی و اجتماعی و در متنی میبیند که مشخصا آمریکایی است. او هنرمندان کانستراکتیویست روس را که در آستانه ظهور انقلاب روسیه تلاششان برای خلق هنری قابل درک و مناسب با اجتماع توسط رژیم در حال رشد استالینی خرد شد، عمیقا ستایش میکند. اما همیشه تأکید میورزد که هنر عمومی آمریکا باید ترکیب خاص آمریکا از ایدئالهای دموکراتیک را بازتاب دهد. اصلا به مفهوم یادمانوارگی Monumentality و آثار عظیم علاقهای ندارد. هرگز به دنبال «بیانیههای» مجسمهگون پرمدعا نیست، از آن نوع مجسمهها که طی 20 سال گذشته در نتیجه سیاست «درصدی برای هنر» کمیسیونهای عمومی مقابل بسیاری از دفاتر دولتی و شرکتهای بزرگ پدیدار شده است. دلش میخواهد هنرش را با مفاهیم «بیادعا، همگانی، و نزدیک به مردم» توصیف کند. ارمجانی از سال 1968 به طراحی و ساخت خانه، دفاتر، دکههای روزنامهفروشی، باغهای پیکنیک، اتاقهای مطالعه (هم روباز و هم مسقف)، یک سالن سخنرانی، یک اتاق انتظار بیمارستان و یک صحنه اجرا برای نوازندگان در میچل داکوتای جنوبی مشغول بوده است. با اسکات برتون و سزار پللی Cesar Pelli در
یک پلازای کنار آب در منهتن جنوبی همکاری کرده و همچنین با پللی، دو پل پیادهرو هوایی در مینهپولیس و بخش بالایی یک برج اداری در سنفرنسیسکو را که هنوز ساخته نشده طراحی کرده است. (این پروژه آخر، که نه بیادعاست و نه همگانی، نشان از جاهطلبیهای پرمدعاتری است که با ایدئالهای پوپولیستی غرب میانه Midwestern همزیستی دارد)».
*بخشی از کتاب «باز، دستیافتنی، سودمند، مسدود، پیچیده و معذب»، سیا ارمجانی/گزینش و ویرایش: دیوید هاج و حامد یوسفی، مترجم: شروین شهامیپور/ نشر بنگاه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.