تحلیلی بر مستند «جایی برای فرشتهها نیست»
فرشته نیستیم؛ انسانیم!
محمدرضا محقق
وقتی در پایان آن روز نفسگیر و با حالی خسته و رنجور در آخرین سانس کاخ جشنواره فیلم فجر، در نیمهشب، مستند «جایی برای فرشتهها نیست» را در سالن منتقدان دیدم اولین چیزی که در طول تماشای فیلم همراهم بود خوشریتمی و جذابیت و اکتیویته بالای فیلم سرحال و روپایی بود که تلاش میکند اتمسفر «دختر» «ورزشکار» «ایرانی» را با همه بار معنایی و مفهومی و پیچیدگیهای تاریخی و خاصی که این ترکیب سهگانه در خود دارد، در منظومهای از «واقعیت عینی»، «روانشناسی علمی» و همه آنچه عواقب و عواطف و المانهای آشنای ما از کاراکتر دختر ورزشکار ایرانی دارد، برایمان به تصویر بکشد. امشب اما وقتی برای بار دوم فیلم را دیدم و فارغ از هیاهو و خستگی جشنواره، دقیقتر شدم نکات مهمتر و عمیقتری را در روایت فیلم پی گرفتم.
نکاتی که از پس این ظاهر جذاب و اکتیویته خوشریتم، رخ مینماید.
خب من پیش از این هم فیلمهایی از این دست دیده بودم؛ فیلمهایی که چند زمینه متنی و روایی و عقبه مفهومی و مضمونی مشخص و حتمی دارد:
محدودیتهای دختر ایرانی، پتانسیل بالا و قدرت مخفی بینهایت او، انرژی عاطفی و روان سیال و خطیرش، زیبایی روحیات زلال و بکرش، قدرت فوقالعادهاش برای رسیدن به هدفهای دور و دیر، چالشهایش با خودش و محیط اطرافش، پیچیدگیهای محیط فکری و فرهنگی و سیاسی ایران و تأثیرش بر این حضور، و دهها مورد پیدا و پنهان دیگر که اساسا این حضور را دستخوش کاتالیزورهای مثبت و منفی میکند.
این فیلم هم از قاعده آثار پیشین مستثنا نبود و در واقع میتوان گفت همین زمینه را بهعنوان بستر اصلی روایتش انتخاب کرده و پیش میبرد. اما در بازخوانی دوباره فیلم به دنبال کشف «زاویه دید» و «نقطه ثقل مرکزی» روایت و درام بودم و به نظرم رسید فیلم از همین نقطه آسیب دیده است.
شکی نیست که با اثری خوشریتم و جذاب روبهروییم که آنقدرها کشش دارد تا بتواند مخاطب را تا آخر نگه دارد و البته با عبور از این سطحیت سرگرمی- که دستاورد بزرگ و کار دشواری هم هست- تکلیف آن نکته و نقطه مرکزی چه میشود: زاویه دید و به زبان ساده «حرف اصلی» فیلم.
من البته به دنبال حرف اصلی در فیلم نیستم بلکه این خود جایی برای فرشتهها... است که چنین زمینهای را در ذهن مخاطب پدیدار میکند. فیلم میتوانست چنین مسیری را نرود، اساسا یک فیلم درباره این رشته ورزشی خاص باشد، یا درباره روحیه یک کاراکتر مرکزی، یا درباره روحیات ایرانیها، یا درباره محدودیت دختران ایران، یا مثلا همان ایده جالب مربی فرانسوی فیلم و... اما به نظر میرسد فیلم عامدانه و البته در تدارک و تمهیدی تکراری راهی را رفته که ملهم از مجموعهای از این بسترهاست که البته در یک مسیر نسبتا از پیش امتحانشده و قابل پیشبینی، طی طریق میکند:
تداعی فروبستگیها و گسستگیهای جامعه ایرانی در مسیر یک تیم دخترانه ورزشکار.
این عنوانی است که من برای فیلم انتخاب میکنم؛ و البته شاید اگر آن مرد مربی جوان دوستداشتنی با آن رفتارهای بدوی و کولیبازیهای ناخوشایندش نبود، اگر تکرار مکررات سطحیت محدودیتهای هزاران بار گفتهشده نبود و اگر دریچهای جدید بر این روایت سایه میگستراند، میتوانستیم به دستاوردها و نتایج بهتری در فیلم برسیم.
خب ما حالا یک سؤال و نکته اصلی داریم و در واقع نگاه منتقدانه به فیلم «جایی برای فرشتهها نیست» ما را به یک دستاورد فلسفی میرساند و آن اینکه انفعال مکرر سایهافکنده بر فیلم آیا ناشی از یک جبر توافقشده اجتماعی و جغرافیایی است که این فیلمساز محترم هم به آن انقیاد دارد یا ناشی از بطالت و تنبلی او در عدم درک و کشف موقعیتها و مفاهیم نو؟
ادامه در صفحه 7
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.