نگاهی به فیلم «Martin Eden»
صدای مارتین و سخنرانی اسپنسر
علی افتخاری : تعدد موضوعاتی که فیلم «مارتین ایدن» پیش میکشد، کار تحلیل و بررسی فیلم را دشوار میکند. شاید با پرداختن به کیفیت اقتباس و ارزیابی انتخابهای پیترو مارچلو بهعنوان سینماگری که قصد دارد برگردانی سینمایی از «مارتین ایدنِ» جک لندن ارائه کند، کار بازخوانی نیز آسان شود یا پرداختن به موضوعات سیاسی فیلم که پیوند مهمی با وقایع اجتماعی شهر ناپل دارد. اما از آنجایی که اقتباسهای سینمایی از آثار ادبی عموما با شکست مواجه شدهاند و همیشه نقصی در کار است، آنچه در اینجا بیش از مسئله اقتباس اهمیت مییابد، بازخوانی حضور پیدا و پنهانِ متفکری است که پیش از داروین از تکامل سخن گفت و بخشی از تاریخ نظریهپردازیِ قرن 19 میلادی را متأثر کرد. کارگردان فیلم «مارتین ایدن»، اقتباس از رمان جک لندن را بهانهای برای فراخوانی «هربرت اسپنسر» و مطرحکردن آرای او در سرگذشت شخصیت اصلی فیلمش قرار میدهد. اما این فراخوانی گویی قرار است جایگاه متفکران اجتماعی در مواجهه با موضوعات مربوط به طبقه فرودست جامعه را به چالش بکشد و بهنوعی سردرگمی طیف وسیعی از فعالان حقوق کارگری، متفکران سیاسی و نظریهپردازان جامعهشناس
در طول یک قرن هماندیشی را به موضوع اصلی فیلم تبدیل کند. از اینرو تلاش کارگردان در شیوهپردازیِ سینماییاش، به نزدیکی هرچهبیشتر تماشاگر به خاطرات مارتین ایدن معطوف است. مارتین نماینده کارگرانی است که در چرخه اقتصادی معیوب، همیشه نقش نیرویی فرودست را داشتهاند و در جریانهای سیاسی قرن بیستم، احزاب سیاسی، نهایت بهرهکشی از این گروه را در جهت صلاحیتبخشیدن به ایدههای نوظهور خود به کار بستهاند. شیوهپردازی پیترو مارچلو در بازگویی سرگذشت مارتین ایدن، بافت رواییِ فیلم را در فرایند ساختن، باورپذیری، فروپاشی و درنهایت بازگشت شکل میدهد. با این انتخاب، گویی کارگردان در تلاش است برای تماشاگرش خانهای با پیشرفتهترین امکانات روز دنیا بسازد و او را در جریان جزئیات مراحل ساخت خانه قرار دهد و بهتدریج نگاه حیرتزده تماشاگر را متوجه حفرههایی نگرانکننده در ستونهای محکم خانه کند و درست جایی که احساس میشود این خانه هویت ظاهری و باطنی خود را کشف کرده، با صحنهای از تخریب بنای خانه، تماشاگر را با حساسیتی همیشگی به حفرههای فراوان در خانههای نوینِ قرن بیستمی رها کند (صحنه غرقشدن تدریجی کشتی بادبانی شاید یکی از
اشارههای کارگردان به این موضوع باشد). فیلم «مارتین ایدن» با چنین رویکردی به سراغ بازسازی زندگی یک نویسنده میرود و بدون شک این نویسنده همان «هربرت اسپنسر» است. برای طرح موضوعی اینچنین، ابتدا لازم است که عناصر روایی فیلم، زمینه مناسب برای معرفی دنیای پیرامون شخصیت اصلی را فراهم کند. باید در نظر داشت که در اینگونه بازسازیها تمرکز کارگردان بیش از هر چیز به ساخت و پرداخت عنصر زمان، مکان و بهطورکلی اتمسفر سینمایی اثر معطوف است و در این شکل، چگونگی پیشرفت داستان در واقع بهانهای برای نزدیککردن هرچهبیشتر تماشاگر به حالوهوای خاص فیلم است. در فیلم «مارتین ایدن» شکلگیری این فضا پیوند عمیقی با حضور شخصیت مارتین و کنشهای درونیاش در مواجهه با گذشته دارد. ظاهرا تکنیکالرهای فراوانِ فیلم در جهت یادآوری و ایجاد حسرتی سینمایی، قرار است به تشدید این رابطه احساسی میان تماشاگر و شخصیت اصلی کمک کند (این موضوع را میشود با ارزیابی فضای بصری فیلم و کیفیت همخوانیِ عناصر بصری با موضوع «آرزوی بازگشت به گذشته» بررسی کند). درواقع حرکت مارتین در مسیر بازیابی و کشف هویت خود، ضرورت اصلی برای فراخوانی تماشاگر به گستره
روایت فیلم را فراهم میکند. کارگردان برای نظمبخشیدن به پیرنگ طولانیِ فیلم و همراهی تماشاگر با رفتار شخصیت اصلی فیلمش عنصر زمان را هدف اصلی قرار میدهد. مارتین همواره با گذشته خود زندگی میکند و در تلاش ناکامش برای نویسندهشدن مجبور است که خاطرات دور و نزدیکش را محک بزند. مارتین به بهانه عشق خود به النا، سعی میکند که نداشتههای زندگیاش را در کسب سواد و معلومات ادبی برطرف کند. پس خواندن و نوشتن را بهشکلی جنونآمیز پی میگیرد. او در میانه راه با پیرمردی به نام روس بریسندن آشنا میشود و از زبان گزنده او میآموزد که عطش هیجانانگیزش برای نوشتن و بودن در جمع «کاغذ سیاهکنها»، خاصیتی غیر از الصاق ناخواسته فعالیت او به خواستههای منفعتطلبان ندارد. وقتی مارتین در جمع سوسیالیستها نطق آزاداندیشانه و ضدسوسیالیستی خود را بیان میکند، روزنامهنگاری زیرک او را بهعنوان یک سوسیالیست معرفی میکند و منتشرشدن این خبر، باعث نگرانی النا از ذهنیت خطرناک مارتین میشود. وقتی مارتین برای آخرینبار در جمع خانواده النا حاضر میشود، در گفتوگویی مؤدبانه، موضع فردگرایانه خود نسبت به خانواده النا و دیدگاه لیبرالهای متوهم را
مشخص میکند و هیچ تلاشی برای رفع سوءتفاهم پیشآمده از خود نشان نمیدهد؛ پس النا بهراحتی از او جدا میشود، اینجاست که مارتینِ شکستخورده وابستگی بیشتری به پیر دانای فیلم پیدا میکند و در ادامه داستان، با وقوع مرگ روس بریسندن، مارتین سعی میکند تا جایگزین نفس بریدهای در مسیر روشنگری بریسندن باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.