|

نگاهی به موسیقی 8

حمید فرید

بسیاری از صاحب‌نظران مانند «هرمز فرهت» و «مهدی برکشلی» آواز دشتی را یک دستگاه مستقل می‌دانند و به آن لقب «دستگاه فرعی» می‌دهند. آواز دشتی از زیباترین متعلقات دستگاه شور به حساب می‌آید که آن را آواز «چوپانی» نیز نامیده‌اند. در رساله‌های موسیقی پیش از قاجار نامی از دشتی به میان نیامده است. اما در بحورالالحانِ فرصت شیرازی (تألیف‌شده در اواخر دوره قاجار) نام دشتی در میان متعلقات دستگاه شور آمده است؛ بنابراین می‌توان گفت نام‌گذاری این آواز در این دوران رخ داده است. البته «ژان دورینگ» دشتی را یکی از نواهای قدیمی موسیقی ایرانی می‌داند که تا مدت‌ها نام خاصی نداشته است. این آواز با اینکه غم‌انگیز و دردناک است، در‌عین‌حال بسیار لطیف و ظریف است. غم و حزنی که در آواز دشتی وجود دارد، می‌تواند ناشی از فراق یار، رنج و سختی زمانه یا حتی از عشق به میهن و وطن‌پرستی و... باشد. در خواندن این آواز احساس نقش مهمی را ایفا می‌کند و باید ادای شعر و تحریرها از دل و جان آدمی برخیزد تا لاجرم بر دل نشیند. در بین متعلقات دستگاه شور، دشتی بیشترین نزدیکی را با این دستگاه دارد. آواز دشتی به‌طور‌کلی دارای دو حوزه درآمد و اوج است. که متغیر‌بودن نت شاهد در دشتی از ویژگی‌های مهم این آواز تلقی می‌شود. تنوع تحریر در آواز دشتی بسیار زیاد است؛ به‌طوری‌که بسیاری از تکنیک‌ها و مهارت‌های آوازی در اجرای گوشه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این آواز بر درجه پنجم دستگاه شور تأکید می‌شود و این نت را نت شاهد آواز دشتی به حساب می‌آورند. این نت همچنان نت متغیر است و گاه یک ربع‌پرده بم‌تر می‌شود که سبب تمایز دشتی از گوشه حجاز (در آواز ابوعطا) همین یک ربع پرده است. در برخی ردیف‌ها گوشه «عشاق» به‌عنوان اوج دشتی ذکر شده است، اما از دید برخی، «عشاق» متعلق به دستگاه «نوا» است و استفاده از آن در آواز دشتی نوعی پرده‌گردانی تلقی می‌شود. بسیاری از ترانه‌ها و لالایی‌های محلی در ایران در آواز دشتی است. به این نکته نیز باید اشاره کرد که بخشی از موسیقی فولکلور ایران نیز در این آواز اجرا می‌شود. همان‌طور‌که پیش از این نیز اشاره شد، دشتی آوازی غم‌انگیز است که حتی گوشه‌ای به نام «غم‌انگیز» نیز در میان گوشه‌های این آواز دیده می‌شود. از این‌رو در تعزیه نیز به دلیل همین حس غم‌انگیزی و آشنایی با گوش مردم محلی در کنار «بیات‌ترک» و «شور» از این آواز استفاده می‌شود. باوجود‌این، قطعات زیادی در دشتی ساخته شده‌اند که حالتی وجد‌آور و حماسی دارند و می‌توان به آهنگ مشهور «ای‌ایران» ساخته استاد روح‌الله خالقی و «ای‌وطن» از ساخته‌های استاد علینقی‌وزیری اشاره کرد. اگر‌چه آواز دشتی، امروزه بین مردم گیلان رواج یافته و گوشه‌هایی مانند «دیلمان» و «گیلکی» متعلق به این خطه از سرزمین ایران است اما اصل آواز دشتی متعلق به منطقه «دشتستان» در جنوب کشور (شهری در استان بوشهر و در مجاورت استان فارس) است و دردهای زمانه و روزگار پر از مشقت و سختی عشایر و چوپانان و مردمان کوهپایه‌نشین زاگرس را روایت می‌کند. سوای نام خود این آواز، نام برخی از گوشه‌های آن چون «بیدکانی» و «حاجیانی»، نام نوعی آواز محلی در منطقه بوشهر هستند که این مهم سندی بر این ادعا است. در موسیقی عراق نیز مقامی با نام «الدشت» وجود دارد که از خانواده مقام «بیات‌عراقی» است که از نظر درجات به آواز دشتی نزدیک است و احتمالا از موسیقی ایران (همان فرهنگ منطقه جنوب) برداشته شده است. گوشه‌هایی که در بیشتر ردیف‌ها برای آواز دشتی آورده شده است عبارت‌اند از: دشتستانی، حاجیانی، بیدگلی(بیدکانی)، چوپانی، غم‌انگیز و... . علاوه بر اینها گوشه‌های گیلکی، دیلمان (که توسط استاد ابوالحسن صبا به این آواز اضافه شد)، طبری(امیری یا مازندرانی) و داغستانی نیز در برخی ردیف‌های آوازی آورده شده است. نام گوشه‌های دیگری مانند کرشمه، سارَنج، قطار، گلریز، رباعی، مثنوی و زارونَزار نیز به‌ندرت در ردیف آوازی آورده شده است. در ردیف «میرزا عبدالله» دشتی بسیار محدود است و اجرایش در حد شش دقیقه طول می‌کشد و شامل سه گوشه اوج، بیدکانی و هیجانی است. با توجه به تفاوت قابل‌توجه در تعداد گوشه‌های ردیف آوازی دشتی می‌توان پی برد که اضافه‌شدن گوشه‌های این آواز در گذشته بسیار نزدیک رخ داده است. برخی از آثار معروف در آواز دشتی را می‌توان قطعات «کاروان» و «در قفس» از استاد صبا، تصنیف «موسم گل» از موسی معروفی، قطعه معروف «کاروان» اثری از مرتضی محجوبی با صدای استاد غلامحسین بنان و تصنیف «از خون جوانان وطن» اثری ماندگار از عارف قزوینی اشاره کرد. همچنین آلبوم «شب، سکوت، کویر» به آهنگسازی کیهان کلهر و آواز استاد شجریان از نمونه‌های خوب اجرا‌شده در این آواز است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.