ساختارشکنی با دسر پاناکوتا
معصومه انصاریان
فیلم «پلتفرم»1 با این جمله شروع میشود: سه مدل آدم وجود دارد: «بالاییها، پایینیها و سقوطکردهها». لوکیشن فیلم ساختمانی است سیمانی، عمودی با طبقات زیاد. یک آشپزخانه بسیار مجهز با تعداد زیادی آشپز و یک سرآشپز بسیار سختگیر و مردی به اسم گرونگ که برای ورود به پلتفرم مصاحبه میکند.
گرونگ روشنفکری است که داوطلبانه به این مرکز که مرکز خودمدیریتی مینامندش، آمده تا شش ماه بماند، سیگارش را ترک کند، مدرکی عالی بگیرد و برود و با خودش کتاب دنکیشوت را هم آورده است. ساکنان طبقات هیچ کاری جز خوردن و خوابیدن ندارند. کیفیت و کمیت آنچه برای خوردن نصیبشان میشود، کاملا بستگی دارد به اینکه در کدام طبقه سکونت دارند. غذاهای متنوع به طرزی شاهانه و باشکوه روی سکویی چیده میشود. سرو غذا در پلتفرم طبقاتی است. سکوی غذا ابتدا در طبقه اول توقف میکند. دو نفر ساکن طبقه اول تا آنجا که جادارند، میخورند و به بقیهاش اخوتف میاندازند. ساکنان طبقه دوم هم همان کار را میکنند و تهمانده غذایشان میرود طبقه بعدی. روش «بخور و به بقیهاش گندبزن» تا پایین ادامه دارد و نتیجهاش میشود هرچه پایینتر گرسنهتر و پلشتتر. قانون دیگر پلتفرم این است که ساکنانش ماهی یکبار آنهم وقتی همه خواباند، جابهجا میشوند. اگر شانس بیاورند، میافتند طبقات بالاتر وگرنه ساکن طبقات پایین میشوند و چیزی برای خوردن نصیبشان نمیشود. برای همین آدمهای پلتفرم همیشه در ترس و اضطرابی عمیق بهسر میبرند. ترس سلطه بالاییها که مثل بختک بر سر پایینیها افتاده است. بالاییها فقط نمیخورند، چپاول میکنند و به باقیمانده غذا گند میزنند. تهمانده غذای بالاییها میرسد به پایینیها .آنها هم مثل بالاییها گند میزنند به باقیمانده غذا. به خاطر پرخوری و کثیفکاری طبقات بالایی آنچه به پایینیها میرسد، عملا چیزی نیست جز ظروف خالی چرب و شکسته حالبههمزن. هرچه پایینتر گرسنهتر و گرسنگی خوی وحشیگری را آزاد میکند و قانون «بهتره بخوری تا خورده نشی» در میان طبقات پایین اجتنابناپذیر است. نکته تکاندهنده و تأملبرانگیز پلتفرم این است که انگشت اتهامش را علیه طبقه خاصی نمیگیرد؛ فقط بالاییها یا مدیریت را مقصر بیعدالتی نمیداند. فیلم از خشونت و بیرحمی انسان علیه انسان پرده برمیدارد. هنر فیلم در اینجاست که نشان میدهد همه ساکنان پلتفرم در چرخه بیعدالتیای که گریبانگیرشان شده، سهیماند. اما بالاخره در نیمههای فیلم زنجیره خشونت و بیرحمی انسان علیه انسان ترک برمیدارد و روزنه امیدی پیدا میشود. در صحنهای که گرونگ چشم باز میکند و خودش را دستوپابسته و طنابپیچشده در دستان پیرمرد هماتاقیاش اسیر میبیند. گرونگ نرمخوی روشنفکر مسالمتجو که سعی کرده بود خودش را با وضعیت موجود تطبیق دهد و سرش تو کتابش باشد، لحظهای که چاقوی تیز پیرمرد را بالای سرش میبیند و جانش را در خطر، برمیآشوبد. بر سر پیرمرد فریاد میزند. پیرمرد جواب میدهد من پیرم و طاقت گرسنگی ندارم و مجبورم تو را بخورم، قول میدهم زخمهایت را مداوا کنم و از خودت به خودت هم بدهم. گرونگ فریاد میزند تو مقصر این وضع هستی؛ نه اون بالاییها و نه مدیریت. بحث و نزاع «چه کسی مقصره؟» نه دردی از گرونگ دوا میکند و نه پیرمرد گرسنه را از تصمیمش منصرف میکند. پیرمرد با چاقوی تیزش میافتد به جان گرونگ. تکهای از ران گرونگ را میبرد و میخورد. گرونگ از درد و خشم فریاد میزند. گرونگ بهدست زنی که وسط سکو نشسته و برای نجات فرزندش به طبقات پایین میرود، نجات پیدا میکند. گرونگ برخلاف روح مهربان و منطقیاش ناچار میشود پیرمرد را بکشد. اما رویه بخور تا خورده نشی چیزی نیست که گرونگ روشنفکر به آن تن دهد. غیر از گرونگ دو زن دیگر هم علیه سیستم پلتفرم شورش میکنند؛ زنی که برای پیداکردن فرزندش وسط سکوی غذا مینشیند و از میان آدمهای وحشی عبور میکند تا خودش را به طبقات پایین و به فرزندش برساند و دیگری زنی که 25 سال برای سیستم پلتفرم کار کرده و حالا خودش ساکن یکی از طبقات است . هر سه با شعار آقایان سهم خودتان را بخورید و دو سهم مشابه برای طبقه پایین جدا کنید، پرچمدار همبستگی خودجوش میشوند. نیمه دوم فیلم صحنههای نفسگیری است از کارزار دنکیشوتوار تیم همبستگی خودجوش برای شکستن ساختاری که از بیخوبن بیداد میکند. هسته خودجوش همبستگی در مقابل عنانگسیخته گرسنگان وحشیشده کم میآورند، مرد سیاهپوستی را که بهدنبال خروج از پلتفرم است، با خودشان همراه میکنند و تا پای جان میجنگند تا سکوی غذا را از تاراج حفظ کنند و سهم هرکس را به عدالت بدهند، اما راه دشواری است و تنها به نیروی بازو و با خشونت نمیشود. در میانه راه مرد فرزانهای با معرفی دسر پاناکوتا راز و رمز موفقیت را به آنها نشان میدهد. دسر پاناکوتا چیست و چه نقشی در شکستن ساختار پلتفرم دارد، به نظرم جان کلام فیلم است و راه نجات جامعه از وضعیت هولناک انسان علیه انسان. در کل فیلم تصویری است نمادین، تلخ، وحشیانه و خونبار از زندگی روزمره و روابط انسانها در جامعه سرمایهداری. روابطی آکنده از انواع و اقسام خشونت انسان علیه انسان. از آن فیلمهاست که وقتی تمام میشود؛ تمام نمیشود و بیننده را روزها درگیر خودش میکند. صحنه شگفتانگیز پایانی پاداش بینندهای است که دو ساعت فیلم تلخ و خونبار پلتفرم را تماشا کرده است. آنجا که دسر پاناکوتا نماد شفقت مهربانی بعد از عبور از مسیری سنگلاخ به مقصد میرسد. فیلم پر از نمادهای اسطورهای است. آنقدر که بیننده مشتاق میشود بار دیگر فیلم را ببیند و نمادهای اسطورهای فیلم را کشف کند. من در اراده بینظیر گرونگ، در نگاه صلحجو، روح پر از شفقت و مهربان او و در زخمهای بیشمار پیکرش برای نجات انسانها، روح مسیح پیامبر را یافتم. پینوشت: 1- پلتفرم: فیلمی از کشور اسپانیا در ژانر علمیتخیلی و ترسناک، کارگردان گالدر گازتلو اوروتیا، سال 2019
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.