امواج توفانی
مازیار معاونی
در عصر طلایی سریالسازی به سر میبریم؛ در دو دهه گذشته رونق ساخت سریال در سطح جهانی، مجموعهسازی داخلی را هم تحتالشعاع خود قرار داده و به ورود شبکه نمایش خانگی به مقوله تولید سریال از یک سو و تبدیل پخش هفتگی مجموعههای نمایشی تلویزیون به شیوه پخش هرشبی منجر شده است.
انبوه سریالهای چندفصلی آمریکایی و اخیرا اروپایی نیز که بهراحتی و به لطف نپیوستن کشور ما به قانون جهانی کپیرایت در دسترس هستند و برایند این ورودیهای عظیم سریال، به چنان هجمه عظیم و گستردهای تبدیل شده و آنچنان ابعاد بیحدومرزی پیدا کرده که لزوم تفکر و تأمل دقیق و مواجهه مبتنی بر برنامه با این پدیده مهم را طلب میکند. بگذارید کمی به عقب بازگردیم و به یاد بیاوریم که ابداع رسانه تلویزیون و امکان ورود به خانههای مخاطبان بهجای حضور آنها در سالنهای سینما یا تئاتر که به هر حال همیشه و بهسادگی انجامش میسر نبود، شکل کلی ارتباط دوسویه مخاطب و هنر نمایش (و در کلیتی گستردهتر مخاطب / رسانه) را دگرگون کرد. تا پیش از تلویزیون، نمایش هنر دور از دسترس و در نتیجه مهمتر و ارزشمندتر محسوب میشد که برای رسیدن به آن، صرف وقت، هزینه، علاقه و انگیزه گزینههایی ضروری به نظر میرسید و این تلویزیون بود که با دگرگونکردن تمام این معادلات و بهتصویرکشیدن داستانهای دنبالهداری که سریال نامیده شدند، جایگاه دستنیافتنی سینما و تئاتر را تا اندازهای مخدوش کرد؛ هرچند به واسطه ماهیت متفاوت این دو عرصه با مدیوم تلویزیون (اجرای زنده تئاتر و پرده جادویی و آداب خاص تماشای فیلم در سالن سینما) هرگز موفق به شکست و حذف آنها نشد. اما در شرایط کنونی که افزون بر تمام برنامههای غیرنمایشی، دههها شبکه تلویزیونی مجاز و صدها شبکه ماهوارهای در دسترس، محصولات شبکه نمایش خانگی و سریالهای غیر قابل شمارش چندفصلی از طریق اینترنت دانلود شده و تکثیر میشوند، آن تعادل چنددههای ناخودآگاه و نانوشتهای که میان مخاطب و سریالهای نمایشی در دسترس برقرار بود، به شکلی دچار تغییر و تحول شده که علاوه بر بینندگان عام، مخاطبان خاص نیز در این توفان بیامان سریالی، چنان گرفتار و وابسته شدهاند که کارکرد مجموعههای نمایشی از یک پدیده سرگرمیساز (و در مواردی هم آموزنده) به عنصر مخربی بدل شده که اعتیاد ذهنی میلیونها مخاطب و بازداشتن آنها از فعالیتهای روزانه گرفته تا صرف وقت برای حوزههای هنری و نمایشی ارزشمندتر و تأثیرگذارتر را هم در پی داشته است. در همین بازه زمانی فعلی و تاریخ نگارش این یادداشت در دوم شهریور 1399، در شبکه نمایش خانگی سریال «همگناه» تازه به پایان رسیده است، مجموعههای «دل»، «آقازاده» و «موچین» در حال توزیع هفتگی هستند و اخبار ساخت و توزیع چندین و چند سریال دیگر از این شبکه نیز به گوش میرسد. از آن سو، تلویزیون هم در یک دهه گذشته هم در حال تقابل کمّی با امواج ماهوارهای و سریالهای ترکی، کلمبیایی و کرهای بوده و شیوه مخرب و اعتیادآور پخش هرشبی را جایگزین پخش هفتگی کرده و هم با رقیب داخلی خود یعنی شبکه نمایش خانگی (که با وجود برخی انتقادهای وارد در تجملگرایی و پرداختن بیش از حد به زرقوبرق و طیفهای متمول جامعه، در مجموع تصویر باورپذیرتری از جامعه ایران امروز ارائه میدهد)، مشکلات فراوانی داشته که به دراختیارگرفتن مجوز تولید این آثار انجامیده، ولی حذف آنها را در پی نداشته است، ضلع سوم این هجمه نمایشی را هم آثاری همچون «بازی تاج و تخت»، «خانه پوشالی»، «صد»، «دکستر»، «برکینگ بد» و دهها مجموعه دیگر در حال بارگذاری اینترنتی یا در حال ساخت تشکیل میدهند که برایند این تعداد سریال در کنار تعطیلی کرونایی چندماهه سینما و تئاتر، مخاطب را در معرض اعتیاد ذهنی جدیای قرار داده است؛ مخاطبی که برای چگونگی برخورد با این مقوله جذاب ولی بالقوه خطرناک آموزش ندیده و نمیداند چگونه باید سبد نمایشی کوتاهمدت و بلندمدتش را تنظیم کند. اتفاقا خود تلویزیون بهعنوان متولی اصلی ساخت و پخش سریال در کشور، بهجای دامنزدن به این رقابت بیانتهای سریالی، باید برای آن تدابیر دقیق و کاربردی بیندیشد. در موضوع مجموعههای آنسویآبی نیز برخورد قهرآمیز و بستن سایتهای دانلود فیلم و سریال که با فیلترشکن قابل دورزدن هستند، کمکی به رفع مشکل نمیکند و تجربه چنددهساله نشان داده فرهنگسازی همیشه و در همه حال بهتر و بیشتر از برخورد قهرآمیز جواب میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.