|

گفت‌وگو با علیرضا آبیز درباره جایزه شعر احمد شاملو

از جوايز ادبي انتظارتأثير زيادي ندارم

شرق: ششمین دوره جایزه شعر احمد شاملو مدتی است که کار خود را آغاز کرده و اینک با پایان‌یافتن زمان ارسال کتاب به دبیرخانه این جایزه که خبر از ارسال بیش از صدوهشتاد عنوان کتاب برای داوری داده، وارد مرحله بعدی شده است. علیرضا آبیز، شاعر و از داورانِ جایزه شاملو در گفت‌وگو با ستاد خبری ششمین دوره این جایزه، از چندوچون جایزه شاملو و نیز داوری شعر و مسائل مختص به آن گفته است که در ادامه می‌خوانید:

‌ تجربه شما از داوری جایزه شاملو چیست و اصولا داوری جایزه ادبی به‌خصوص در حوزه شعر چه مزیت‌ها و معایبی دارد؟ در جایزه شاملو من فقط داور مرحله دوم بودم. یعنی کتاب‌های شعر در مرحله نخست داوری شده بود و وظیفه من و داوران دیگر این مرحله، انتخاب برنده نهایی از میان فهرست پنج کتاب راه‌یافته به مرحله نهايی بودند. طبق تصمیم هیئت اجرائی داوری، هرکدام از داوران به هریک از کتاب‌ها امتیاز می‌دادند و حاصل جمع این امتیازات مبنای انتخاب کتاب برگزیده قرار می‌گرفت. شیوه داوری به نظرم دموکراتیک بود. به نظر من هر پنج اثر راه‌یافته به مرحله نهایی آثار خوبی بودند و من اثر برنده هم انتخاب کردم اما به دلیل امتیازات پایینی که سایر داوران دادند، هیچ اثری برگزیده نشد. دلیلش این بود که اثر برگزیده باید حداقل امتیاز خاصی را کسب می‌کرد. این تجربه نشان داد که داوران ممکن است به دلیل توقع و تلقی‌شان از جهان شعر درک متفاوتی از کیفیت آثار داشته باشند. مثلا من دو اثر از میان پنج اثر برگزیده را شایسته دریافت جایزه می‌دانستم ولی دیگران گویی تلقی متفاوتی داشتند و سطح انتظارشان بالاتر بود. من در جوایز ادبی که در خارج از ایران داوری کرده‌ام، ازجمله در جایزه‌ای که من رئیس هیئت‌داوران هستم و به بهترین آثار ترجمه‌شده به انگلیسی اعطا می‌شود، در هر مرحله داورها با هم گفت‌وگوی اقناعی دارند و اگر اختلاف‌نظر داشته باشند، تلاش می‌کنند با برشمردن دلایل خود داوران دیگر را با نظر خود همراه کنند. شاید این نوع گفت‌وگوی اقناعی می‌توانست در جایزه شاملو هم کارایی داشته باشد ولی موردتوافق شماری از داوران قرار نگرفت. داوری جایزه ادبی در حوزه شعر به داور تصویری نسبتا جامع از وضعیت شعر می‌دهد و او را از تحولات شعر آگاه می‌کند. درعین‌حال کار خطیر و پرمسئولیتی است که نباید با بی‌حوصلگی برگزار شود یا شاعر تحت تأثیر القائات بیرونی، گرایش‌های شخصی یا یارکشی‌های ادبی شود. تلقی از اهمیت جایزه ادبی باید واقع‌بینانه باشد تا سبب سرخوردگی نشود. باید دانست که دریافت یا عدم دریافت یک جایزه ادبی به‌خودی‌خود اثر مهمی در پیشبرد کار یک شاعر ندارد و معیار قطعی برای ضعف یا قوت اثر هم نیست. آثار محدودی در هر جایزه مورد داوری شماری داور قرار می‌گیرند. گزینش داوران همیشه امری نسبی است و فقط باید در همان حد -یعنی تأیید مشروط چند داور - دیده شود و توقع غیرمنطقی بر نیانگیزد. اگر به این شکل عمل شود، جوایز ادبی می‌توانند به بحث و گفت‌وگو در باب شعر و شاعران دامن بزنند و مفید هستند. درعین‌حال نوعی به‌رسمیت‌شناختن و تشویق کار یک شاعر است و نشان می‌دهد که کسانی به شعر توجه دارند. این امر به شاعران قوت قلب می‌دهد و دلگرم‌کننده است. ‌ جایزه شعر شاملو شامل آثاری است که در حوزه شعر نو سروده می‌شوند. به نظر شما برگزاری جایزه شعری که به‌صورت تخصصی به یک قالب خاص بپردازد، چه تأثیری بر جامعه ادبی و جریان شعر معاصر می‌گذارد؟ گمان نمی‌کنم یک جایزه شعر تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر جامعه ادبی یا جریان شعر معاصر داشته باشد. به‌هرحال همه جوایز ادبی حوزه کار ویژه‌ای برای خود تعیین می‌کنند که برگزاری جایزه در آن عملی و ممکن باشد. خوب است شمار زیادی جوایز ادبی داشته باشیم که هر یک به بخشی از شعر بپردازد. مثلا جایزه‌ای برای آثار جوانان، آثار منتشرنشده، کتاب‌اولی‌ها، شعر کلاسیک و جز آن. آنچه شما شعر نو نامیدید و می‌توان با عناوین دیگر نظیر شعر سپید یا شعر مدرن هم از آن یاد کرد، جریان اصلی شعر معاصر فارسی است. برای این جریان اصلی، چندین جایزه باید داشت. همین‌طور برای سایر بخش‌های شعر فارسی مثلا شعر کلاسیک و نوکلاسیک هم لازم است جوایز و جشنواره‌هایی برگزار شود. من در مجموع تأثیر خیلی زیادی از جوایز ادبی انتظار ندارم. جریان شعر معاصر حاصل رخدادهای عظیم اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اندیشگی هستند. جوایز ادبی در حد یک عامل تشویق‌کننده می‌توانند اثر محدودی داشته باشند. ‌ سطح آثاری که در دوره‌های قبل بررسی کردید و به‌طورکلی جریان شعر نو را چطور ارزیابی می‌کنید؟ به نظر من سطح آثاری که داوری کردم بسیار خوب بود. شعر امروز فارسی جریانی پویا و سرشار از انرژی تازه است. شما انواع تجربه‌آزمایی‌های فرمی و مضمونی را در شعر امروز می‌بینید. من برخلاف کسانی که مرتب توی سر شعر امروز و به‌ویژه شعر جوانان می‌کوبند، بر این باورم که شعرهای خوب بسیاری نوشته و عرضه می‌شوند اما به دلیل حجم زیاد شبه‌شعر به‌نحوی‌که شایسته است، دیده نمی‌شوند. عمده ناشران- به‌ویژه ناشران بزرگ‌تر- به دلایل معلوم و نامعلوم در پی ترویج نوعی شعر بی‌خاصیت هستند. نهادهای ادبی هم دست‌کمی از این گروه ناشران ندارند. شمار اندکی از ناشران که کتاب‌های خوب منتشر می‌کنند، توان اقتصادی رقابت در بازار کتاب را ندارند. نقد ادبی که ابزار تشخیص سره از ناسره است به دلایل متعدد در سرزمین ما رشد نکرده است. هنوز تصور رایج نزد شمار زیادی از قلم‌زنان این است که کارکرد نقد ادبی نان قرض‌دادن به رفقا و دراز‌کردن رقباست. زبان استهزا و ریشخند و طعن و کنایه جای نقد ادبی را گرفته است و افراد بدون خجالت از خجالت همدیگر درمی‌آیند. اینها همه نشانه‌های بیماری است و این بیماری ناشی از فقدان آزادی است. آزادی در نقد و استمرار نقد که منجر به آموزش نسلی از منتقدان ادبی حرفه‌ای شود تا ادبیات خوب به نحو شایسته‌ای معرفی شود و قدر ببیند. به‌رغم این اوضاع‌واحوال، من بر این باورم که شعر خوب كم نیست و اگر شاعران امروز به شهرتی نظیر شاعران نسل‌های پیشین نرسیده‌اند، دلیلش الزاما ضعف شعرشان نیست. دلایل گوناگون دارد ازجمله تضعیف جایگاه شاعران به‌عنوان رهبران فکری و نمادهای پیشرو اجتماعی. ‌ در شرایطی که بیشتر مردم درگیر مشکلات معیشتی و اقتصادی هستند، آیا به نظر شما لزومی بر برگزاری یک جایزه ادبی هست؟ بله. ادبیات قرار نیست مشکلات معیشتی و اقتصادی را رفع کند و جایزه ادبی بر مشکلات معیشتی و اقتصادی نمی‌افزاید. شاید حتی گریزگاه موقتی فراهم کند که برخی دست‌اندرکاران ادبیات چند صباحی مشکلات معیشتی خود را به فراموشی بسپارند. حتی اگر جایزه ادبی را جشن و بزن‌بکوب هم بینگاریم بازهم برگزاری آن منافاتی با معیشت و اقتصاد ندارد. در برابر مشکلات معیشتی و اقتصادی زانوی غم بغل‌گرفتن که کاری از پیش نمی‌برد. خوشا درویش دف‌زن! مشکلات معیشتی و اقتصادی ربطی به اهالی ادبیات ندارد. آنها مسبب این مشکلات نیستند و چه جایزه برگزار کنند یا نکنند نمی‌توانند در رفع این مشکلات نقشی ایفا کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.