|

پیش‌در‌آمد یک تجربه حیاتی

بهروز غریب‌پور

طاعون، هستی مردمان انگلستان را نشانه گرفته بود: در سال‌های 1592 ،1606، 1608 و 1609 آن سال‌های سیاه که طاعون تندبادی شده بود که مرگ را به ارمغان می‌آورد، قصابان دست به گوشت نمی‌زدند: مشتری باید خود به قناره‌های گوشت نزدیک می‌شد و ساطور را به دست می‌گرفت و میزان گوشت دلخواهش را جدا می‌کرد. قصابان پول را هم دریافت نمی‌کردند: خریدار سکه‌ها را درون سطلی پر از سرکه می‌انداخت تا ضدعفونی بشود: در کوچه و خیابان تابوت‌های اجساد طاعون‌گرفتگان حمل می‌شد و با اینکه دولت انتشار اخبار هراس‌انگیز را ممنوع کرده و آمار درستی از میزان مرگ‌و‌میر نمی‌داد، دیدن ضربدرهای قرمز‌رنگ و نوشته: پروردگارا به ما رحم کن1 هرکس را که دستش به دهانش می‌رسید، از لندن فراری می‌داد. اسب و چهارپایی گیر نمی‌آمد و همه به روستاهای دور‌دست می‌گریختند: در طاعون 1606 و اواسط فصل تئاتری، لیرشاه و مکبث ویلیام شکسپیر و ولپن بن جانسون از آثار مشهوری بودند که بر روی صحنه بودند و شورای قرنطینه دستور تعطیل‌کردن تماشاخانه‌ها را صادر کرده بود: اما در این بلایا گوش شنوا فقط در میان تهیدستان از همه‌جا رانده و از همه‌جا مانده بود و ثروتمندان و قدرتمندان از‌آنجا‌که خود را تافته جدا‌بافته می‌دانستند، چندان اعتنایی به به‌قول خودشان خرده‌فرمایشات دولتی نمی‌کردند. مدیران تماشاخانه‌ها که از تن‌دادن به این دستور شانه خالی کرده و «اجراهای قاچاقی» داشتند؛ اما سختگیری شورای قرنطینه از یک سو و مرگ تماشاگران و خالی‌شدن تالارها از سوی دیگر سبب شد که تماشاخانه‌های لندن به مدت دو سال تعطیل بشوند و این تعطیلی فقط شامل حال نویسندگان و نمایش‌نامه‌نویسان نمی‌شد؛ والا از مهتران تماشاخانه‌ها که اسب‌های تماشاگران متمول را تحویل گرفته و مواظبت می‌کردند تا بازیگران، مشمول چنین تعطیلی ناخواسته‌ای شدند و از‌آنجا‌که بیمه بی‌کاری وجود نداشت، بسیاری از این افراد راه و روش زندگی‌شان را به‌ناچار تغییر دادند: طاعون گویا قصدش انتخاب اصلح بود و تنها کسانی ماندند و ادامه دادند که «تئاتر» برای‌شان فقط یک حرفه نبود؛ بلکه تمام هستی‌شان بود. طاعون می‌توانست از هر جایی و از طریق دریا به جزیره وارد بشود؛ بنابراین ناخداهای کشتی‌ها با قسم‌خوردن به انجیلی که در آب فرو برده بودند، می‌خواستند ثابت کنند که کشتی‌شان ضدعفونی شده است: زندگی مختل شده بود و تماشاخانه‌ها که نماد زندگی‌اند، بوی مرگ می‌دادند: به دستور مقامات شهر درِ تماشاخانه‌ها مهر‌و‌موم شده بود و یکی از شاهرگ‌های حیات فرهنگی این سرزمین به گورستان اشباح مبدل شده بود: ویلیام شکسپیر در آوریل 1564 به دنیا آمد، درست پیش از آنکه یک‌چهارم همشهریانش جان خود را از دست بدهند؛ اما در فواصلی که طاعون فروکش می‌کرد، او آثار ماندگارش را می‌نوشت. در کمتر اثری از آثار ویلیام شکسپیر مستقیما از طاعون نام برده شده است؛ مگر در تراژدی رومئو و ژولیت که قاصد، به خاطر «قرنطینه» نمی‌تواند پیغام ژولیت را به رومئو برساند؛ با‌این‌حال مرگ و تباهی که بر سرنوشت کاراکترهای او سایه انداخته است، می‌تواند متأثر از این سال‌های سیاه باشد؛ همچنین وجود جادوگران در آثاری مانند مکبث بی‌تردید انعکاس باور عمومی به جادوگران و رمالان و پیشگویان در ادوار طاعون‌زده است که دارویی وجود نداشت و مردم دست به دامان این افراد می‌شدند تا در دام مرگ نیفتند. دانیل دوفو 1660 -1731 هم که با نوشتن روبینسون کروزوئه شهرت جهانی پیدا کرد، در سال‌های طاعون زیست و دو اثر در‌این‌باره نوشته است: یکی از این دو اثر جنبه آموزشی و پیشگیری از ابتلا به طاعون دارد و دیگری وقایع‌نگاری همه‌گیری طاعون است که در آن به دو موضوع مهم اشاره می‌کند: نخست صدور دستور تعطیلی میخانه‌ها، اماکن تفریحی، منع برپایی ضیافت‌ها به مناسبت‌های مختلف و تعطیلی تماشاخانه‌ها و... . موضوع دوم بی‌اعتنایی مردم به هشدارها و مرگ بی‌امان هزاران نفر که دانسته یا نادانسته در مقابل «طاعون» مقاومت کرده بودند... . می‌خواهم بگویم از آن دوران سیاه و آن تعطیلی طولانی تماشاخانه‌ها و کتابخانه‌ها، کتاب‌ها و نمایش‌هایی مانده‌اند و آنچه اتفاق افتاده است، در ذهن دانشمندان و پزشکان و مورخان مانده است و شاید آن زمان که آلبر کامو «طاعون» را نوشت و عبارتی از دانیل دوفو بر تارک رمان ماندگارش نقش بست، بسیاری از مردمان انگلیس نمی‌دانستند که نویسنده روبینسون کروزوئه «وقایع‌نگاری طاعون» را نوشته و کامو از آن تأثیر گرفته است یا تماشاگران تئاتر نمی‌دانستند که فاجعه مرگ دو دلداده، متوجه «قرنطینه» و قطع ارتباط میان رومئو و ژولیت است و تا کرونا به جان مردم نیفتاده بود، اینها در بایگانی اذهان و آرشیو‌ها محبوس بودند.2

تجربه کرونا تشابه میان رخدادهای همه‌گیری طاعون در انگلیس و آنفلوانزا در اسپانیا فراوان است؛ اما تفاوت میان آنها در میزان پراکندگی خبر و واکنش دولت‌ها و مردمان سرزمین‌های مختلف است و به دلیل وجود دستگاه‌های ارتباطی از موبایل گرفته تا رسانه‌های جمعی هم تکلیف قصابان و مشتریان‌شان زودتر مشخص شده و هم ناخدایان و خلبانان می‌دانند که دیگر قسم‌خوردن به انجیل کفایت نمی‌کند و مسافران باید نتیجه آزمایش‌شان را نشان بدهند و برخلاف کشور ما که برای گرفتن مجوز اجراهای ماضی و مستقبل باید هزار‌و‌یک معلق بزنی، انواع تضمین‌ها را بدهی تا «خلق را خوش کنی و خوش باشی» در اروپا و آمریکا موزه‌ها به صورت آنلاین در خدمت علاقه‌مندان قرار گرفتند، آرشیوها به روی مردم گشوده شد و ناگهان در فضای مجازی- با نام بومی‌اش- به صورت حقیقی زیباترین اجراهای باله و اپرا و ارکستر‌ها به طور رایگان در اختیار مردم قرار گرفت و هرچند نظریه‌پردازان خوکرده با روش‌های متداول در مقابل اجراهای آنلاین موضع تدافعی به خود گرفتند، مدیران هوشمند هنری و کارگردان‌های آگاه به‌سرعت «مهر‌و‌موم‌شدن» موقت تماشاخانه‌ها را پذیرفتند و از درایو این سینما تا قایق‌سواری و سینما- در جشنواره ونیز- را تجربه کردند و هنوز روش‌های خلاقانه دیگری هست «تا بگذرد این روزگار سخت» و بی‌تردید می‌گذرد؛ مانند سال‌های وبا که در ایران گذشت و کسی آن را به یاد نمی‌آورد و حتما روسیاهی به زغال بدبخت خواهد ماند که در ادوار تاریخی در مقابل سیل و توفان به مضحک‌ترین شکل ممکن مقابله کرده‌اند. تلویزیون غیردولتی و تأثیر آن بر تئاتر در آن سال‌ها که تلویزیون خوشبختانه ملی و دولتی نبود و مدیر تلویزیون می‌دانست برای جذب مردم باید به راه‌های جدید و در‌عین‌حال فرهنگ‌ساز رو بیاورد، اجراهای نمایش زنده (بخوانید آنلاین آن روزگار!) ابتدا در شب‌های دوشنبه و سپس چهارشنبه‌ها روزنه جدیدی به روی مردم گشود و اگر در آن سال‌ها تئاتر در یکی، دو خیابان تهران مثل لاله‌زار و شاه‌آباد معنی و مفهوم داشت، ناگهان شهری را و سپس دیگر شهرهای بزرگ را در بر گرفت و بزرگانی مانند عباس جوانمرد و والی و نصیریان و عزت انتظامی بر صحنه‌ای به فراخی ایران ظاهر شدند: عزت انتظامی در کتاب آقای بازیگر می‌گوید: ما ابتدا دو شب در هفته و سپس چهار شب در هفته در تالار بیست‌و‌پنج شهریور اجرا داشتیم؛ اما تأثیر اجراهای تلویزیونی سبب شد که ما به شهرت رسیدیم و بلیت‌های نمایش‌های‌مان از یکی، دو ماه قبل به فروش می‌رفت. تجربه شخصی من بر این گفته مُهر تأیید می‌گذارد: برای دیدن افول به نویسندگی اکبر رادی و کارگردانی علی نصیریان من «سعادت» خریدن یک بلیت اضافی یک تماشاگر را پیدا کردم تا «یک تالار رؤیایی» تئاتر و یک اجرا با حضور علی نصیریان، عزت انتظامی، اسماعیل داورفر، اسماعیل محرابی و ایرج راد و... را از نزدیک ببینم. بی‌آنکه ذهنم عادت دیدن تئاتر از راه دور و تلویزیونی‌اش را بر عادت دیدن مستقیم اجرا تحمیل بکند؛ بنابراین به زبان تولید‌کنندگان کالاهای غیر‌فرهنگی، به همه توصیه می‌کنم که «از تجربه صنایع تبدیلی» فرابگیرند که اگر نمی‌توانند شیر تازه را صادر بکنند، خشک‌شده‌اش را تهیه کنند تا بازارهای جدید را به روی خود باز کنند: تئاتر در این دوران باید راه «تبدیل‌شدن» به کالای فرهنگی تبدیلی از زنده به آنلاین و آفلاین را تجربه کند؛ والا به دست به‌ظاهر دلسوزانش اندک جانش نیز گرفته می‌شود. من ایمان دارم که اگر از این راه برویم، بعد از کرونا بر شمار تماشاگران تئاتر افزوده خواهد شد؛ البته قانون بقای اصلح هم پابرجاست. 1. جیل لپور، ترجمه بهرام فرهنگ. نگاه نو، شماره 125 بهار 1399. 2. Guardian 7/1/2020.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.