بدنی با انبوه ریزرباتها
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
هر هنری ظرفیتی دارد و هنرهایی مانند شعر و نقاشی و مجسمهسازی و داستاننویسی این توانایی را دارند که با زمان پیش بروند و دنیاهای جدیدی را خلق کنند. شعر و نقاشی امروز با 200 سال قبل تفاوت ماهوی دارد. هرچند شاید هنوز نویسندگانی مانند «تولستوی»، «ویکتور هوگو»، «بالزاک» و «داستایفسکی» بزرگترین نویسندگان تاریخ بشری محسوب شوند؛ اما شیوه رماننویسی در مقایسه با قرن نوزدهم تغییرات شگرفی کرده است؛ اما این تغییرات تا کجا پیش خواهد رفت؟ دنیا به سوی هرچه بیشتر تکنولوژیکشدن گام برمیدارد. حتی انسانها نیز دارند با ماشینها و رایانهها ممزوج میشوند. آیا شعر میتواند به سرودهای روی کاغذ یا حتی در فضای مجازی محدود بماند؟ نقاشی چطور؟ آیا نقاشی میتواند فضاهای تکنولوژیک خلق کند؟ هنرهای جدید مثل هنرهای مفهومی یا پرفورمنس آیا میتوانند پابهپای این تغییرات سریع و عمیق پیش بروند؟ رمان چه سرنوشتی خواهد داشت؟ اینها سؤالات بسیار مهمی است که پاسخ آن به خلاقیت هنرمندان در آینده ارتباط خواهد داشت. موضوعاتی مانند بیوآرت که از اجزای زیستی برای خلق اثر هنری استفاده میکنند، یکی از این موارد است. بیشک خلاقیت انسان انتها ندارد و هنرمندان نیز سعی میکنند با این دنیای جدید همگام شوند؛ اما یکی از هنرها که خیلی بیشتر توانسته با تکنولوژی همراهی کند، سینما است. شاید بهایندلیل که سینما از پایه وابسته به تکنولوژی بوده و بدون آن معنایی ندارد. داشتن دوربین و پخش آن روی پرده جزء اولین ملزومات یک فیلم سینمایی است. اینها همه از اختراعات دنیای جدید و حاصل پیشرفت علم و تکنولوژی است و البته با پیشرفت بیشتر در تصویربرداری، صدابرداری، استفاده از علوم رایانهای و هزار چیز دیگر عملا فیلم دارد و جلوههای جدیدی به خود میگیرد. فیلمهایی با جلوههای ویژه برجسته یا فیلمهای سهبعدی و چهاربعدی از نمونههای آن است. این همراهی و وابستگی سینما به تکنولوژی عملا آن را به هنری برتر برای جهان آینده بدل میکند. به غیر از این، سینما به دلیل استفاده از ابعاد مختلف حسی یعنی بینایی و شنوایی این توان را دارد که بسیاری از موضوعات پیچیده را با هنرمندی تمام به تصویر بکشد. اینهمه فیلمهای جدید و جذاب حاصل استفاده روزافزون سینما هم از امکانات مفهومی خود و هم از امکانات روزبهروز بهترشونده صنعت و تکنولوژی است. سینما میتواند راههایی را برود که عملا برای شعر و نقاشی و رمان قابل تصور نیست. شاید از اینجا به بعد میکروچیپهایی اختراع شوند که در مغز جاگذاری شده و به طور مستقیم فیلم را در پردازشهای مغزی ما پخش کند. شاید به این وسیله ما نیز به طور فعال وارد آن فیلم شویم و حتی بتوانیم به دلخواه خود داستان آن را تغییر دهیم. به گمانم چندان رسیدن به این توانایی دور نیست. اما سینما یک خصوصیت بسیار مهم دیگر نیز دارد و آن هم اینکه میتواند در عرصه خیالپردازی یکهتازی کند؛ میتواند آثار بزرگی مانند سهگانه ارباب حلقهها را بسازد. اما اگر این خیالپردازی با دیدگاههای علمی همراه شود و ژانر علمی-تخیلی را بسازد، درآنصورت میتواند منجر به شاهکارهای بزرگی مانند ادیسه 2001 «استنلی کوبریک» یا میانستارهای «کریستوفر نولان» شود: نمایشی از ترکیب علم و تخیل از جایی که علم ما را به آنجا میبرد، جایی که به قول «کلارک» دیگر نمیتوان آن را از جادو افتراق داد. یکی از موضوعاتی که بهشدت مورد علاقه این ژانر است، سایبورگها و تغییر انسان است. ترکیب انسان و ماشین و تواناییهایی که به این وسیله به این موجود جدید هیبریدی بخشیده میشود، میتواند داستانهای جالبی را رقم بزند که صد البته مورد توجه سینما نیز قرار گرفته است. فیلم «بلادشات» نیز ازجمله این فیلمهاست. فیلم «بلادشات» محصول 2020 با کارگردانی «دیو ویلسون» است. فیلم از نظر داستانی کاملا معمولی است؛ اما از نظر بحث ما یعنی علم از دیدگاه سینما اهمیت ویژهای دارد؛ چون شکل جدیدی از ترکیب انسان و ماشین را ارائه میدهد؛ ترکیبی که بسیار تفکربرانگیز است. داستان این فیلم، داستان سربازی است بسیار ورزیده که پس از کشتهشدن، از سوی یک شرکت بازیابی شده و زندگی به او بازگردانده میشود. این شرکت اندامهای مصنوعی میسازد؛ اما نه اندامهای مصنوعی ساده مانند آن چیزهایی که امروز به کار میرود؛ بلکه این اندامها کاملا هوشمند و بهعبارتی جاندار هستند. چشمها میتوانند مصنوعی و جاندار باشند، پاها و دستها نیز همینطور؛ اما کل بدن نه. اینگونه نیست که بدن مرده دوباره به زندگی بازگردد و این کاری است که این شرکت برای بار اول با این سرباز مرده میکند: او را با کمک فناوری به جهان بازمیگرداند و همین نکته است که مدنظر ماست. ظاهر این بازگشته از آن دنیا یک انسان با کالبدی بیولوژیک است؛ اما در واقع درون بدن او بهویژه درون رگهایش را فناوری پر کرده است. به جای گلبولهای قرمزی که خون انسان را میسازند، انبوهی از نانورباتهایی وجود دارند که نهتنها جان او را میسازند؛ بلکه عملا میتوانند در صورت آسیب واردشده به بدن او، سبب بازسازی دوباره بدنش شوند. اینگونه با انسانی نو روبهرو هستیم که با تکنولوژی فناناپذیر شده است. اینکه از نانورباتهای انبوه برای ارتقای بدن بیولوژیک استفاده شود، مهمترین پیام این فیلم است. البته مثل بسیاری از فیلمهای مشابه، این موضوع مهم نیز فقط موضوعی ثانویه و حاشیهای در فیلم است. فیلم سعی دارد داستانی اکشن را به نمایش بگذارد تا مخاطب را جلب کند. البته جلوههای جالبی هم برای این کار دارد. مثلا اینکه بهعلاوه بازسازی مداوم، میتوان چنین فردی را تحت سلطه خود نیز نگه داشت. میتوان شبکههای عصبی او را هر طور که دلخواه است، بازسازی کرد و پردازش اطلاعات را در آن شکل داد. هر بار میتوان واقعیت را طوری دیگر طرحریزی کرد. میتوان اراده چنین موجود تکنولوژیکی را مانند هر رایانهای در دست گرفت. در این فیلم همین کار را هم با او انجام میدهند. در واقع تمام اینها برای این است که یک اسلحه فناناپذیر و کاملا قوی بسازند؛ اما همانند بسیاری از فیلمهای مشابه، نجاتدهندههایی هم هستند که مانع این کار میشوند. ای کاش مفاهیم اصلی ذکرشده، بیشتر در این فیلم نمود پیدا میکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.