کرونا و تغذیه
حمید خواجهپور. كارشناس حوزه سلامت
از آغاز اعلام همهگیری ابتلا به ویروس مهاجم کرونای جدید در جهان تاکنون بیش از چند ماه نمیگذرد و به طور قطع و یقین در این مدت کوتاه اکثر مطالعات بالینی و تحقیقات میدانی برای یافتن اقدامات صحیح و مؤثر پیشگیرانه یا درمانی در برابر آن با توجه به زمان کوتاهی که در اختیارشان بوده، به نتیجه نهایی نرسیده و در نتیجه اتکای صددرصدی به اغلب آنها نیز ناممکن و غیرعلمی است؛ اما از همان روزهای ابتدایی، انواع و اقسام توصیههای درمانی یا پیشگیرانه از طرق مختلف و در فضای مجازی یا رسانههای گوناگون و توسط افراد یا مؤسسات و سازمانهای رسمی و غیررسمی برای مقابله با آن مطرح شده که اقشار مختلف مردم نیز از روی جبر یا اختیار و بنا بر ترس یا احتیاط، سلامت خود و اطرافیانشان را با توجه به میزان اعتمادی که به منبع خبر داشتهاند، از طریق اجرای این توصیهها به دست آنها سپردهاند. ازآنجاکه ارتباط بین تغذیه و بیماریهای مختلف نیز موضوعی اثباتشده است؛ بنابراین این حیطه هم مشمول همین رویه بوده و از تشویق به استفاده از مواد غذایی گوناگون یا انواع مکملهای ریز و درشت تا خودداری از مصرف آنها را در بر گرفته است و البته برخی از آنها مدتی هم با اقبال عموم مواجه میشوند و با سرعتی بیش از سرعت انتشار ویروس در بین مردم مرسوم شده و سپس با همان سرعت هم محو میشوند. مدتی دلیل اصلی ابتلا به این بیماری در دنیای مجازی استفاده از لبنیات و سایر مواد غذایی که در طب سنتی به آنها سردی میگویند، بود! سپس کلیپی دستبهدست شد از پیرمردی که از خواص اعجابآور لیموترش سنگی در درمان کووید-19 میگفت و به روال قابل پیشبینی، قیمت این محصول در دو روز سر به فلک کشید و بعد معلوم شد که گوینده و خانواده محترم جمیعا در کار باغداری همان لیمو بودهاند! چندی بعد بازار گلابگیران داغ میشود و پس از آن هم مکملی خاص، زبانزد میشود و ترس جان بر عقل چیره شده و خلقی هراسان به امید معجزتی تام و تمام در پی یافتنش نیمی از داروخانههای شهر را زیر پا میگذارند تا بلکه ورقی از آن قرص بیابند و دستکم دمی خیالشان -هرچند به غلط- آسوده شود. جالب است که این موضوع فقط مختص ایران نیست و در هر کشوری بر حسب سطح آگاهی و اعتقاد مردم با درجات مختلف، موارد مشابه بارها قابل مشاهده و بررسی است. در این بین بعضی فرصتطلبان همیشگی هم کیسه دوخته، آماده برداشت محصول از ناآگاهی همین جمع سینهسوخته هستند. بههرروی تجربه نشان داده که در چنین مواقعی احتراز از واردشدن آسیبهای مادی و معنوی به مردم بسیار سخت است؛ چراکه غیبت همیشگی حلقه مفقوده بخش سلامت یعنی آموزش مستمر و فراگیر جامعه، حتی در مواقع عادی هم تأثیر منفی خود را در سطح کشور به رخ میکشد؛ چه رسد به زمانی که با شرایط اینچنینی مواجه شویم. بههرروی سعی در اطلاعرسانی بهموقع از سوی افراد مسئول و پیگیر با بهرهگیری از آموختهها و دانش روز و مرتبط میتواند تنها راه مواجهه با اینگونه نابسامانیهای خطرناک باشد که متأسفانه در این حیطه نیز عدم تمرکز و تشخص نهادی مستقل بهعنوان مرجع، همراه با موازیکاریهای نابخردانه باعث شده که در مردم نوعی بیاعتمادی همراه با بلاتکلیفی ایجاد شود. بهعنوان مثال در یک برنامه تلویزیونی پیش از ظهر مدیر محترم دفتر بهبود غذا و تغذیه وزارت بهداشت از اهمیت دارابودن یک سیستم ایمنی قوی و چگونگی کمک به آن از طریق پیروی از یک برنامه غذایی سالم به دور از هرگونه زیادهروی خاص صحبت میکند و شبهنگام، فردی دیگر در همان شبکه میگوید که برای جلوگیری از این بیماری فقط کافی است که روزی چند بار به استشمام رایحه پوست نارنج بپردازیم! به هر تقدیر با وجود تمام نارساییها و ضعف در اطلاعرسانی بهموقع و صحیح یا کمبود تحقیقات انجامشده و اطلاعات قطعی قابل اتکا درباره این بیماری هیولاگونه خوب است هرچه زودتر رعایت برخی از اصول ثابتشده قدیمی تغذیهای در مقابله با بیماریهای عفونی و البته بهطور خاصتر «ویروسی» را از طریق تکرار در رسانههای مختلف به امری روزمره تبدیل کرد؛ چراکه با توجه به جمیع جهات و ادله قابل مشاهده ازجمله جدیدترین اعلامیه سازمان جهانی بهداشت مبنی بر اینکه حتی به نقطه اوج موج اول شیوع این بیماری در جهان نرسیدهایم، به نظر میرسد این رشته سر دراز دارد و باید فعلا و تا اطلاع ثانوی به نوعی همزیستی مبارزهطلبانه با آن تن درداد! به همین منظور باید در گام اول دقت كرد که نوع تغذیه پیشنهادی باید با توجه به سه دوره زمانی مختلف برای هر فرد در نظر گرفته شود و راهنماییهای لازم در هر مورد به صورتی ساده، قابل فهم و اجرائی بیان شود. این سه مرحله عبارتاند از دوره پیشگیری برای افراد سالم، دوره بیماری یا زمان ظهور علائم حاد و در نهایت دوران نقاهت یا پس از بیماری. این تقسیمبندی با توجه به مسائل و مصائب متعدد و تقریبا یگانهای است که این بیماری در زمانهای مورد اشاره و در میزبانهای مختلف تابهحال از خود بروز داده و با توجه به ایجاد برخی تغییرات جسمانی و سیستمی در ارگانهای بدن از ریه و قلب تا پوست و اعصاب، قادر است تظاهرات بالینی متفاوتی را که برخی از آنها در دیگر بیماریهای ویروسی نیز قابل مشاهدهاند، ایجاد کند که به عوامل و پیشزمینههای گوناگونی در فرد وابسته است. از سن و جنس میزبان تا محدوده وزن و فشار خون و سابقه بیماریهای قلبی که هرکدام از این عوامل در نوع تغذیه انتخابی در هر دوره نیز مهم و مؤثر خواهند بود. برای مرحله دوم و سوم خوشبختانه پروتکلهای موجود در شبکه درمانی کشور از انسجام و کفایت خوبی برخوردارند و ازآنجاکه فرد مبتلا میتواند از طریق کادر درمان از مفاد آنها آگاه شود، در این مجال به آنها نمیپردازیم؛ ولی با توجه به اینکه پیشگیری تا زمان دسترسی به واکسن بهترین استراتژی شناختهشده برای مقابله با این بیماری است، به اختصار و در چند جمله سعی میکنیم به برخی از مهمترین نکات تغذیهای در راستای اقدامات پیشگیرانه اشاره کنیم؛ هرچند با توجه به جو یادشده به نظر میرسد بیشتر باید به نهیب بازدارنده از توصیههای بیپایه در راستای مقابله با شبهعلم پرداخت؛ کمااینکه وضعیت اقتصادی عموم مردم هم به سمتی رفته که برخی پیشنهادهای تغذیهای غنی از پروتئین یا املاح معدنی مثل سلنیوم، روی و آهن و ویتامینهای مرتبط با سیستم ایمنی از جمله A، D3 و C یا روغنهای ضروری و امگا-3 نیز مستلزم هزینهای گاه فراتر از توان برخی خانوادههای ایرانی باشد. چهبسا که بههمیندلیل یا از روی سهلانگاری استفاده از اقلام مضری مانند سوسیس و کالباس یا دیگر فراوردههای پرخطر و ارزانقیمت غذایی اثری معکوس داشته و با ایجاد التهاب و بار اضافی بر هموستاز بدن، فرد را مستعد ابتلا به بیماری کند یا در صورت ابتلا، صدمات بیشتری بر او وارد كند. بههرروی آنچه برای داشتن سیستم ایمنی کارا با عملکردی متعادل، پایدار و بهموقع لازم است، پیروی از همان اصول اولیه تغذیه سالم با کمی گرایش بیشتر و موقت به سمت منابع غذایی حیوانی یعنی لبنیات، ماهی، گوشت و تخممرغ است؛ چراکه دسترسی به موارد یادشده در این منابع غذایی هم بیشتر است و هم جذب راحتتری دارند. البته مصرف مایعات کافی، بهویژه خود آب، برای هیدراتهکردن بدن به منظور اکسیژنرسانی بهتر و کمک به کارکرد ریه، دفع راحتتر متابولیتهای زاید و کمک به کنترل دما در صورت بالارفتن آن نیز بسیار مفید خواهد بود. به خاطر داشته باشیم که آمار منتشرشده تاکنون حاکی از میزان بالای تعداد افراد مبتلا و شدت بیماری (بیش از 40 درصد) در افراد دارای اضافهوزن است؛ بنابراین تنظیم کالری دریافتی در دوران پیشگیری باید بهعنوان یکی از ارکان اصلی در نظر گرفته شود. در پایان ذکر این نکته نیز ضروری به نظر میرسد که استفاده از مکملهای مختلف در صورت دستور قبلی پزشک باید ادامه پیدا کند و هرگونه تجویز دیگر با هر میزانی فقط و فقط باید براساس نتایج تستهای خون و بنا بر توصیه افراد مجاز باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.