كشورهای عرب در «جهان بدون نفت» چه تحولاتی را تجربه میكنند
طلای سیاه دیگر ناجی خاورمیانه نیست
خاورمیانه اكنون در شرایط حساسی به سر میبرد و امكان دارد كه در جهان پس از نفت، كشورهای این منطقه استراتژیك، نفوذ جغرافیایی سیاسی خود را از دست بدهند. در طول بهار عربی، عبدالعزیر بوتفلیقه در الجزایر توانست در قیاس با دیگر رهبران و دیكتاتورهای منطقه روزهای راحتتری را بگذراند. او از تحولات انقلابی سال 2011 و 2012 میلادی جان سالم به در برد؛ اما اقتصاد این كشور نفتخیز همچنان رو به افول بود و زمانی كه درآمد سرانه در این كشور از پنجهزارو 600 دلار در سال 2012 به چهار هزار دلار سقوط كرد، بوتفلیقه دیگر نتوانست حامیان سنتی خود را حفظ كند. او در نهایت در آوریل سال 2019 میلادی استعفا داد؛ اما این استعفا منجر به بهبود شرایط اقتصادی این كشور نشد و اعتراضهای مردمی و ناآرامیهای اجتماعی همچنان ادامه دارد. اكنون رژیم حاكم در الجزایر احتیاج دارد تا قیمت هر بشكه نفت به رقم 157 دلار برسد تا بتواند در بودجه خود توازن ایجاد كند؛ اما قیمت جهانی نفت چیزی در حدود 40 دلار برای هر بشكه است.
اقتصاد لبنان، دیگر كشور عرب منطقه نیز در حال فروپاشی است. انفجار بیروت باعث شد این كشور در لبه پرتگاه سقوط قرار بگیرد و لبنانیهای خشمگین را بار دیگر به خیابان بكشاند. اكنون خاورمیانه نمونه ایدئالی است تا دریابیم زمانی كه جهان دیگر به نفت احتیاجی ندارد، كشورهای عربی چه تحولاتی را تجربه خواهند كرد. درحالحاضر و در شرایطی كه لبنان رؤیای آن را دارد كه كشور نفتی باشد، الجزایر در تمنای افزایش قیمت نفت است؛ اما بهخوبی مشخص است كه این طلای سیاه دیگر ناجی خاورمیانه نخواهد بود، آنهم در دورانی كه افزایش رقابت برای استفاده از منابع انرژی پاك نشان میدهد كه نفت برای همیشه ارزان باقی میماند و سوختهای فسیلی در حال تبدیلشدن به نوستالژی هستند. اكنون بسیاری از كشورهای جهان خواهان این هستند كه بهجای استفاده از نفت و سایر ذخایر هیدروكربن از انرژیهای دوستدار محیط زیست بهره ببرند.
«جیمز لاندال»، یكی از كارشناسان محیط زیست كه در زمینه انرژی خورشیدی در جنوب اسپانیا فعالیت میكند، معتقد است در انرژیهای تجدیدپذیر انقلابی روی داده است. همهگیری ویروس كرونا یكی از اصلیترین دلایل بهوجودآمدن چنین شرایطی است. ظهور این ویروس بازار نفت را آشفته كرده و رقم جهانی آن را به پایینترین حد خود رسانده است. هرچند به باور بسیاری تقاضای نفت بار دیگر اوج خواهد گرفت و در اوایل سال 2025 میلادی دوباره كاهش خواهد یافت؛ اما بر اساس گزارش هفتهنامه اكونومیست، متخصصان انرژی بر این باورند كه آشفتگی بازار نفت باقی میماند و این تنها یك خدشه نیست.
صادرات نفت آمریكا
از سوی دیگر، رشد تولید نفت آمریکا در دهه گذشته، به لطف آنچه «انقلاب شیل» نامیده میشود، این کشور را به بزرگترین تولیدکننده نفت خام دنیا تبدیل کرده است. تنها از ژانویه ۲۰۱۷، شروع ریاستجمهوری «دونالد ترامپ»، تا پایان ۲۰۱۹، تولید روزانه نفت خام آمریکا رشدی چهار میلیون بشکهای داشته و به رقم بیسابقه 12.9 میلیون بشکه رسیده است. این میزان رشد تولید با ادعاهای پیدرپی ترامپ مبنی بر بینیازی این کشور از نفت خاورمیانه همراه شده است. حال این سؤال مطرح میشود که «آیا آمریکا واقعا از نفت خاورمیانه بینیاز شده است؟». در یك دهه گذشته شرکتهای نفتی آمریکایی موفق به استخراج اقتصادی و کمهزینهتر نفت از لایههای پیچیده شیل شدند؛ اما با وجود کسب این موفقیت که آمریکا را در مسیر تبدیلشدن به صادرکننده خالص نفت خام قرار داده، بهسختی میتوان گفت این کشور از شوکهای عرضه جهانی نفت خام مصون مانده است. گزارش بلومبرگ نشان میدهد که هرچند چهار کشور بزرگ آسیایی، چین، هند، کرهجنوبی و ژاپن در مجموع بیش از دوسوم نفت خاورمیانه را خریداری میکنند، ولی آمریکا با واردات حدود پنج درصد، پنجمین خریدار بزرگ نفت این منطقه بوده و از هر
هشت شبکه نفتی که به این کشور وارد میشود، یکی متعلق به کشورهای حاشیه خلیج فارس است. آمریکا در سال ۲۰۱۹ بهطور متوسط روزانه ۸۷۵ هزار بشکه از این منطقه نفت وارد کرده است. «جیسون بوردوف»، عضو ارشد شورای امنیت ملی دولت «باراك اوباما»، رئیسجمهوری سابق آمریكا، عقیده دارد اگرچه انقلاب شیل موقعیت آمریکا را به لحاظ اقتصادی و ژئوپلیتیکی تقویت کرده، بااینحال این کشور هنوز از استقلال انرژی دور است؛ زیرا خاورمیانه همچنان در بازار جهانی نفت نقشی حیاتی دارد و هرگونه اختلال عرضه از سمت این منطقه، میتواند مصرفکنندگان را در آمریکا به دردسر بیندازد.
انتخابهای تلخ
به همین دلیل كشورهای خاورمیانه در حال دستوپنجهنرمكردن با شرایط دشواری هستند؛ چراكه پترودلارها، سلاح اصلی نفوذ آنان در حال نابودی است. در این بازار جدید و متغییر جهانی نفت، به غیر از قطر دیگر كشورهای عربی تولیدكننده نمیتوانند درآمدی بیشتر از حال حاضر خود داشته باشند. طبق آخرین گزارش اكونومیست، عمان احتیاج دارد تا قیمت نفت به 87 دلار به هر بشكه برسد و بر اساس گزارش صندوق بینالمللی پول، اگر قیمت هر بشكه نفت به 82 دلار برسد، ریاض میتواند كسری بودجه خود را متوازن كند؛ اما به نظر نمیرسد قیمت نفت چه در آینده نزدیك و چه در آینده دور افزایش یابد؛ بنابراین بسیاری از كشورهای عرب منطقه مجبور به انتخاب گزینه سختتر هستند؛ كاهش هزینههای دولتی و ایجاد محدودیتهای بیشتر. یكی از این كشورها، عربستان سعودی است كه بهتازگی مالیات فروش خود را سه برابر و برخی از مزایای كارگران دولتی را قطع كرده است، با وجود این عربستان بیش از 110 میلیارد دلار كرسی بودجه دارد كه تقریبا 16 درصد از تولید ناخالص داخلی این كشور بیشتر است.
بحران بزرگ
در این میان بسیاری از رهبران كشورهای خاورمیانه مانند عربستان درصدد راهكارهای هستند تا از فجایع جهان پس از نفت جلوگیری كنند. در سال 2016 میلادی، «محمد بنسلمان»، ولیعهد این كشور، چشمانداز 2030 خود را معرفی كرد؛ طرحی كه بر اساس آن وابستگی این كشور به نفت كاهش مییابد و اقتصاد این كشور متنوع میشود؛ اما پس از گذشت چهار سال همچنان 80 درصد از درآمد ریاض از طریق دلارهای نفتی تأمین میشود. این در حالی است كه صندوق بینالمللی پول هشدار داده است اصلاحات سعودی بهكندی پیش میرود. یكی از مشاوران بنسلمان به اكونومیست میگوید: «با كاهش سریع درآمدهای نفتی چشمانداز 2030 به 2020 تغییر كرده است».
بنا بر گزارش صندوق بینالمللی پول، درآمد نفتی كشورهای خاورمیانه و آفریقا از یك تریلیون دلار در سال 2012 به 575 میلیارد دلار در سال 2019 رسیده است و در سال جاری كشورهای عرب تنها 300 میلیون دلار از طلای سیاه كسب درآمد كردهاند؛ بنابراین برای خاورمیانه، جهان پس از نفت پیامدهای ژئوپلیتیكی چندوجهی را در پی خواهد داشت. برای بیشتر آنان این كاهش تنها به معنای اقتصاد ضعیفتر نیست، بلكه وجود آنان با منابع نفتیشان تعریف شده و نقصان یا نبود پترودلارها، موقعیت ژئوپلیتیك آنان را به خطر میاندازد و در بازی قدرتهای بزرگ مانند روسیه و ایالات متحده آمریكا نادیده گرفته میشوند. این در حالی است كه نفت برای پادشاهان و دیكتاتورهای عرب، وفاداری و اطاعت بیچونوچرای نظامیان را به دنبال دارد و جهان منهای نفت برای بیشتر ملتهای عرب معنایی جز قطعشدن یارانههای دولتی و ازدسترفتن بیشتر حقوق دموكراتیك شهروندان این كشورها ندارد. در چنین شرایطی است كه كابوس بزرگ رهبران اقتدارگرا رقم میخورد و آنان دیگر حمایت بیقیدوشرط نظامیان را پشت سر خود نخواهند داشت. بوتفلیقه الجزایر بهترین نمونه است كه چطور اقتصاد ضعیف تمام قدرت او را گرفت و
لبنان نمونه دیگری از این ماجراست؛ كشوری كه اگر اصلاحات جدی در آن اجرا نشود، از هم فرومیپاشد.
روزهای سخت كشورهای غیرنفتی
البته در این میان كشورهای غیرنفتی خاورمیانه نیز آسیب خواهند دید؛ كشورهایی كه حدود 10 درصد از تولید ناخالص داخلیشان را از همسایههای نفتی خود كسب میكنند. بیش از 205 میلیون مصری، حدود سه درصد از جمعیت كل این كشور، بهعنوان كارگر مهاجر در كشورهای عرب نفتی كار میكنند و كشورهایی مانند اردن، لبنان و فلسطین نیز بهشدت برای بقای اقتصادی خود به این همسایههای نفتی وابسته هستند. در این میان برخی از سران عرب در حال تغییر مسیر خود به سمت كشورهای غیرعربی مانند مالزی، تركیه و اندونزی هستند. این تغییر مسیر به همراه آشفتگی جهان بدون نفت ممكن است باعث شود برخی از این كشورها بهسوی دموكراسی حركت كنند؛ اما مهمترین نكته آن است كه آیا در جهان بدون نفت در ازای رعایت حقوق شهروندی، قدرت حاكمان حفظ میشود یا جنبشهای مدنی و قومی دموكراسیخواه در نهایت پادشاهان عرب را بهطور كامل تغییر خواهند داد؟ اینكه در نهایت خاورمیانه غیرمتكی به نفت چه سرنوشتی خواهد داشت، موضوعی است كه تحلیلگران میکوشند تا به نظر مشتركی درباره شرایط منطقه و سرنوشت حاكمان آن برسند؛ با وجود این، بیشتر آنان معتقدند وقتی خاورمیانه دلارهای نفتی خود را از
دست میدهد، تنها سرنوشت این منطقه تغییر نمیكند، بلكه رویدادی شگرف در تمام جهان به وقوع خواهد پیوست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.