چرخه تنبیه
گیتی صفرزاده
به دوران کودکی که فکر میکنم خاطره دو نفر در ذهنم پررنگ است؛ اولی پزشکی بود که من را برای چکآپ سلامتی یا انواع سرماخوردگیها و مشکلات دوران کودکی پیشش میبردند. چهره و یادش همیشه خیلی با مهربانی و شیرینی در خاطرم هست، چرا؟ چون هر بار که در عوالم کودکی با هزاران ترس و لرز اجازه میدادم که آن چوب بستنی دراز را داخل حلقم فرو کند یا با وعده سلامتی آمپول بزند، یک آبنبات چوبی پاداش میداد. از همان آبنباتهای چوبی رنگارنگ دستهدار که داخل زرورقهای بیرنگ بودند و نسل من احتمالا خاطرشان هست. آن جایزه طعمش بیشتر از آن ترسها و نگرانیها در خاطرم مانده است.
نفر دوم معلم کلاس اولم بود. متأسفانه از ایشان که قاعدتا یادگرفتن الفبا را مدیونش هستم، تصویر شیرینی در خاطر ندارم. چیزی که به یاد دارم، این است که آن بزرگوار همیشه ورد زبانش این بود که اگر مشقهایمان را ننویسیم یا سر کلاس شلوغ کنیم، مداد را لای انگشتانمان میگذارد و به مقدار لازم فشار میدهد. گرچه خودم هیچوقت گرفتار این تنبیه نشدم اما دیدن قیافه و صدای آخ و اوخ همکلاسیهایی که به مرحله مداد لای انگشت میرسیدند، کافی بود که بدانم تنبیه سخت و دردآوری است. احتمالا تعداد زیاد شاگردان و بهویژه پسرهای شیطانی که سر کلاس بودند، او را وادار به اتخاذ چنین روشی کرده بود، اما بههرحال تصویر معلم کلاس اول همیشه برای من مترادف با یک چیز است: تنبیه، راستش این تصویر ابدا من را از شکرگزاری آموزش الفبا از طرف ایشان بازنمیدارد، حتی همین حالا که به مدد واژهها این خاطره را ثبت میکنم.
بعدها که بزرگتر شدم دیدم اساسا نهتنها مدار روابط فردی؛ بلکه روابط اجتماعی هم بر پایه همین ماجرا شکل میگیرد، تنبیه و پاداش و در اغلب موارد کفه تنبیه پروپیمانتر از آن دیگری است. شما بدونشک وقتی از چراغ قرمز رد بشوید، بهعنوان تنبیه برگه جریمه دریافت میکنید ولی خیلی که پاداش بخواهید بگیرید، بابت خوشحسابی چنددرصدی از جریمههایتان کسر میشود (که نیت اصلی آن هم بیشتر براساس زودتر دریافتشدن جریمههاست!). نکته جالب اینجاست که هرچقدر نوع روابط فردی و ساختار اجتماعی بدویتر باشد، ماجرای تنبیه جدیتر است. البته ممکن است شما بگویید این ربطی به تنبیه ندارد و اگر قرار است جامعهای قانونمند اداره شود، لاجرم تخطی از قانون باید تنبیهی داشته باشد. گمان نکنم در شکل ظاهری این موضوع عدم توافقی باشد، فقط ماجرا اینجاست که وقتی گفتوگوی اولیه و نگاه کلی (از خانواده بگیرید تا جامعه) براساس منطق تنبیه برای جلوگیری از یک رفتار شکل میگیرد، ما فقط یک نظم زورکی به ماجراها دادهایم و در ته ذهنمان چیزی تغییر نکرده است. بحث درباره اینکه چه چیزی را میشود جانشین تنبیه کرد البته بحث طولانی و ریشهداری است که علاقهمندان و
متخصصان زیادی در جاهای مختلف دنیا درباره آن حرف زدهاند و کارهایی هم انجام دادهاند؛ اما من هر روز که در ابتدا و انتهای روز به سبب کنجکاوی نگاهی به اخبار روزانه میاندازم، میبینم که پر است از انواع و اقسام تنبیهها، از تنبیه به خاطر پاکنکردن کامنتها تا منتشرنشدن فلان نشریه. شاید خاطرتان باشد که آزمایش معروفی بود به نام سگ پاولف که در آن مشاهدهگر آزمایش حالات سگ را براساس تنبیه و پاداش ثبت میکرد که به چه واکنشهایی میانجامد. سالها بعد نکتهبینی، لطیفه ظریفی برای این ماجرا ساخته بود، اینکه سگ پاولف در یادداشتهای روزانهاش نوشته: امروز توانستم صاحبم را کاملا شرطی کنم، هر بار که آب دهانم جاری میشود، او میخندد و شروع به نوشتن در دفتر یادداشتش میکند. از این لطیفه خوشم میآید، به گمانم نشان میدهد شرطیشدن فقط مربوط به یک طرف ماجرا نیست، این چرخهای است که در آن همگی گرفتار میشویم و شرطیکردن با تنبیه، هلدادن یکدیگر است به داخل یک چاه تاریک.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.